Cmentarz ewangelicki w Opatówku.

 autor: Dominika Pawlikowska

    Pamiętam to miejsce z dzieciństwa. Dzisiaj już nie istnieje. Cmentarz został splantowany w 2014 roku. Dla mnie to wielka strata, ponieważ stanowił doskonały obiekt do badań historycznych dla osób, które interesują się historią lokalną tak jak ja. Maja też ogromną wartość historyczną, są często źródłem wiedzy o lokalnej historii: dawnych mieszkańcach, epidemiach, wojnach, migracjach czy kulturze regionu. Można tam znaleźć stare nazwiska, symbole religijne, style architektury i sztuki sepulkralnej. Ich zniszczenie oznacza utratę części wspólnego dziedzictwa. Nawet opuszczony cmentarz może mieć znaczenie dla potomków, lokalnej społeczności albo grup etnicznych czy religijnych. Konflikty wokół likwidacji cmentarzy często wynikają właśnie z poczucia utraty pamięci i tożsamości. W wielu krajach cmentarze są chronione prawem. Przed ewentualną likwidacją trzeba zwykle prowadzić badania archeologiczne, identyfikację grobów i procedury przeniesienia szczątków.

   Jako dziecko bywałam na tym cmentarzu. Wyglądał dla mnie wtedy jak tajemniczy ogród ukryty na końcu świata. Przylegał do katolickiego. Stare, ewangelickie mogiły ginęły w wysokiej trawie, splątanych krzewach i cieniu drzew, których gałęzie pochylały się nisko nad ziemią, jakby chciały pilnować spokoju zmarłych. Między popękanymi płytami rosły paprocie i mech, a ścieżki dawno przestały być wyraźne — trzeba było ostrożnie stawiać kroki, omijając zapadnięte groby i omszałe kamienie. Powietrze miało tam inny zapach niż w reszcie cmentarza — wilgotny, chłodny, pachnący mokrą ziemią i starymi liśćmi. Ciszę przerywał tylko szelest drzew i skrzypienie gałęzi. Miało się wrażenie, że czas zatrzymał się tam wiele lat wcześniej.

  Najbardziej przyciągały uwagę stare niemieckie napisy wyryte na nagrobkach. Litery były już starte przez deszcz i mróz, ale wciąż można było odczytać pojedyncze słowa: Hier ruht…, Geboren, Gestorben. Niektóre tablice miały ozdobne, gotyckie litery, inne żelazne krzyże pokryte rdzą. Nazwiska ludzi, którzy dawno odeszli — Dreszer i wiele innych — wydawały się szeptać historię miejsca, którego prawie nikt już nie pamiętał.

   Między grobami można było znaleźć przewrócone anioły bez skrzydeł, popękane fotografie i kamienie zapadające się w ziemię. Dziecko mogło czuć jednocześnie strach i ciekawość — jakby odkrywało ruiny dawnego świata, ukrytego pod warstwą mchu i zapomnienia.

   W 2014 ukazał się artykuł Opatówek: Splantowali, czy zniszczyli cmentarz ewangelicki? | Kalisz Nasze Miasto. Artykuł autorstwa Darii Kubiak został opublikowany 23 lipca 2014 roku i dotyczy kontrowersji wokół ewangelickiej części cmentarza parafialnego w Opatówek.

   Treść artykułu w skrócie: Prof. Piotr Łuszczykiewicz z UAM w Kaliszu zauważył, że podczas prac porządkowych zniknęły stare groby ewangelickie, w tym mogiła Marianny Dreszer – krewnej jego rodziny. Profesor podkreślał, że jeszcze kilka tygodni wcześniej nagrobek znajdował się obok grobów jego bliskich, a później pozostało po nim jedynie puste miejsce z kwiatami. Jego zdaniem usunięcie mogił było przejawem braku szacunku wobec dawnych mieszkańców wyznania ewangelickiego, którzy mieli duży wkład w rozwój Opatówka.

   Proboszcz parafii, ks. prałat Władysław Czamara, tłumaczył, że teren był bardzo zaniedbany i przypominał zarośnięty zagajnik. Wyjaśnił, że parafia prowadzi prace porządkowe oraz przygotowuje nowe miejsca pochówku. Zaznaczył również, że zgodnie z prawem można usuwać groby, którymi nikt nie opiekuje się i za które od ponad 20 lat nie są wnoszone opłaty. Według grabarza w miejscu wskazanym przez profesora nie było pełnego nagrobka, a jedynie leżący kamień.

  Artykuł pokazuje konflikt między formalnym prawem do porządkowania cmentarza a potrzebą ochrony historycznych grobów i pamięci o lokalnej społeczności ewangelickiej.

Wielka szkoda, że cmentarz zniknął. Te nagrobki były świadectwem życia dużej społeczności ewangelików, świadectwem niemieckiego osadnictwa tutaj.

W tej części zostało dosłownie kilka grobów. Wśród nich i ten, ktoś go odwiedza i pielęgnuje.

Zdjęcie z kwietnia 2026. Rodzina Hein.

Na stronie My Heritage znalazłam  kilka aktów zgonów z Opatówka z czasów II wojny, a wśród nich młodego człowieka, który ma tu swój, prawdopodobnie symboliczny, grób.

Ten akt zgonu wszystko wyjaśnia. Tłumaczenie aktu zamieszczam poniżej:

 

Treść dokumentu Nr 33 "Spatenfelde (Opatówek), dnia 17 marca 1943 r. Ogrodnik Alfred Hein, zamieszkały w Spatenfelde przy Poniatowskistrasse 51, poległ dnia 11 maja 1942 roku w Posadnikowo, wschodni teatr niemieckich działań wojennych. Zmarły urodził się 18 grudnia 1920 roku w Spatenfelde, powiat Kalisz (Urząd Stanu Cywilnego: Parafia Ewangelicka Kalisz – Nr 2/1921)".

.

Zmarły urodził się 18 grudnia 1920 roku w Spatenfelde, powiat Kalisz (Urząd Stanu Cywilnego: Parafia Ewangelicka Kalisz – Nr 2/1921).

Ojciec: Pracownik cegielni, Ernst Hein, ostatnio zamieszkały w Opatówku, obecnie Spatenfelde, powiat Kalisz.

Matka: Emma Hein, z domu Schornik, zamieszkała w Spatenfelde, powiat Kalisz. Zmarły nie był żonaty. Mieszkał na ul Poniatowskiego 51. Wpisano na podstawie pisemnego zgłoszenia Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu (Oberkommando der Wehrmacht) w Berlinie W 30, z dnia 23 lutego 1943 r. Urzędnik Stanu Cywilnego: (podpis nieczytelny)

Przyczyna zgonu: Poległ jako starszy szeregowy (Gefreiter) w 8. kompanii karabinów maszynowych 23. pułku piechoty. 

Kluczowe informacje historyczne: Posadnikowo: Miejsce śmierci znajduje się w Rosji. Jednostka Alfreda Heina (23. Pułk Piechoty) brała udział w ciężkich walkach na froncie wschodnim w 1942 roku. Data zgonu a data aktu: Dokument został wystawiony prawie rok po śmierci żołnierza, co było powszechne w przypadku zgonów na froncie (czas potrzebny na przepływ informacji z wojska do cywilnego urzędu).

Treść dokumentu Nr 33 Spatenfelde, dnia 17 marca 1943 r. Ogrodnik Alfred Hein, zamieszkały w Spatenfelde przy Poniatowskistrasse 51, poległ dnia 11 maja 1942 roku w Posadnikowo, wschodni teatr działań wojennych.

Alfred Hein służył w 23. Pułku Piechoty (Infanterie-Regiment 23), który wchodził w skład 23. Dywizji Piechoty. Jest to jednostka o bogatej, ale i tragicznej historii, szczególnie na froncie wschodnim. ## Szlak bojowy jednostki (maj 1942) W momencie śmierci Alfreda Heina (maj 1942 r.), 23. Dywizja Piechoty znajdowała się w krytycznym punkcie swojej historii.

 * Lokalizacja: Jednostka brała udział w ciężkich walkach obronnych i pozycyjnych w rejonie tzw. występu rżewskiego (często nazywanego "maszynką do mięsa pod Rżewem"). Występ rżewski (nazywany też „kolanem rżewskim”) to potężne wybrzuszenie linii frontu podczas II wojny światowej, które powstało na przełomie 1941 i 1942 roku po radzieckiej kontrofensywie pod Moskwą. Był to obszar o strategicznym znaczeniu, znajdujący się w bezpośredniej bliskości Moskwy (ok. 150–200 km), co czyniło go „pistoletem wycelowanym w serce ZSRR".

* Posadnikowo: To niewielka miejscowość w Rosji, w obwodzie smoleńskim (rejon gieziatowski). W maju 1942 r. linia frontu przebiegała tam przez tereny bagniste i leśne, gdzie Wehrmacht odpierał gwałtowne kontrataki Armii Czerwonej.

* 8. Kompania: Zgodnie z dokumentem, Alfred służył w 8. kompanii (karabinów maszynowych). Była to kompania wsparcia ogniowego w ramach II batalionu pułku. 

Co stało się z pułkiem później?

Krótko po śmierci Alfreda Heina, cała 23. Dywizja Piechoty została wycofana z frontu wschodniego z powodu ogromnych strat: * Czerwiec 1942: Jednostkę przeniesiono do Francji (rejon Charleroi), aby tam ją odtworzyć i odpocząć. 

* Przekształcenie: We wrześniu 1942 r. dywizja ta przestała istnieć w swojej pierwotnej formie – została przekształcona w 26. Dywizję Pancerną. Później pod koniec 1942 r. sformowano nową 23. Dywizję Piechoty, która walczyła m.in. pod Leningradem. 

 Gdzie może być pochowany Alfred Hein? Miejscowość Posadnikowo oraz sąsiednie wioski były miejscami wielu prowizorycznych grobów wojennych. Obecnie szczątki niemieckich żołnierzy z tego rejonu są zazwyczaj ekshumowane i przenoszone na zbiorcze cmentarze wojenne. 

* Największym takim cmentarzem w tym regionie jest Duchowszczina (Duchowschtschina), gdzie spoczywa dziesiątki tysięcy żołnierzy Wehrmachtu poległych w obwodzie smoleńskim.

Wielkanocny talerz pełen miłości

Wielkanocny talerz pełen miłości

Wielkanocny poranek był dla mnie synonimem szczęścia.

W niedzielę, szóstego kwietnia 1980 roku, przypadała Wielkanoc. Leżałam jeszcze pod wspaniałą, puchową pierzyną, która otulała mnie jak miękki kokon. Towarzyszyła mi przez długie lata — była prezentem od babci,  ciepła i bezpieczeństwa. Tego dnia nie musiałam zrywać się do szkoły. To był jeden z tych nielicznych poranków, kiedy czas płynął wolniej, łagodniej, a cały dom zdawał się oddychać oczekiwaniem na świętowanie.

Z kuchni dobiegały stłumione odgłosy krzątania i cichy szum radia. Babcia przygotowywała wielkanocne śniadanie. Nie była kobietą, która kochała stać przy garnkach — choć jako córka restauratorów potrafiła gotować. Do dawnych przepisów i umiejętności wracała rzadko; zbyt wiele w nich było wspomnień. Wirtualne Muzeum. Historia w sepii. : Szaliński Nosiła w sobie jakąś cichą niechęć do przeszłości, jakby każdy zapach i smak mógł obudzić coś, co chciała pozostawić za sobą.

Zawsze bała się kwietnia. Powtarzała, że jeśli przeżyje kwiecień, to reszta roku będzie już dobra. W naszym domu to właśnie w tym miesiącu zdarzało się wszystko, co najtrudniejsze — choroby, śmierci, niepokój. I faktycznie zmarła 20 kwietnia 2001 roku.

A jednak potrafiła piec ciasta — czego ja nigdy nie polubiłam. Słodka woń pieczonej baby mieszała się z ostrym zapachem świeżo tartego chrzanu. Wiedziałam, że tam, za drzwiami, trwa krzątanie, które dla mnie było najpiękniejszą melodią dzieciństwa.

Nagle drzwi skrzypnęły, wpuszczając do pokoju falę ciepła i zapachów wielkanocnych potraw. Babcia weszła, niosąc talerz — talerz, który do dziś pozostaje dla mnie jednym z najczystszych obrazów szczęścia. Nie musiałam nawet wychodzić z łóżka. Wystarczyło, że się podniosłam, a ona postawiła przede mną ten świąteczny skarb.

Na talerzu lśniła świeżo ugotowana szynka — jeszcze parująca, krucha. Obok niej pyszniła się gęsta, domowa sałatka jarzynowa. Był też kawałek białej, aromatycznej kiełbasy i intensywnie czerwona ćwikła, która barwiła wszystko wokół. Brałam pierwszy kęs, czując w ustach smaki, których nie da się podrobić ani zapomnieć. Babcia uśmiechała się, patrząc, jak jem. A ja miałam pewność, że te Święta Wielkanocne — pod jej dachem — są najbezpieczniejszym i najszczęśliwszym miejscem na świecie.

Początki wiosny bywały jeszcze chłodne. W rogu pokoju stał stary piec kaflowy, dumny i niewzruszony — jak milczący strażnik domowego ogniska. Jego gładka powierzchnia lśniła ciemną, butelkową zielenią. W zimowe wieczory, gdy mróz malował na szybach fantazyjne wzory, wystarczyło przyłożyć dłoń do rozgrzanych kafli, by poczuć, jak świat zwalnia, a codzienne troski rozpływają się w tym kojącym cieple.

Każdy, kto wchodził do pokoju, opierał się o piec plecami, podkulał ręce i ogrzewał się w jego cieple. Lubiłam nawet palić w nim — wpatrywać się w żarzące się polana, które powoli zamieniały się w popiół. Trochę mniej lubiłam nosić wiadra z węglem z piwnicy na drugie piętro.

Budynek przy Placu Wolności miał już wtedy swoją historię. Dziś liczy dwieście lat Placu Wolności . Niegdyś był budynkiem fabrycznym, a w czasie wojny mieściła się tu niemiecka szkoła. Czasami zastanawiałam się, czy w tym właśnie pokoju uczyły się dzieci folksdojczów i przyjezdnych Niemców. Nigdy jednak nie dotarło do mnie żadne wspomnienie, które mogłoby to potwierdzić.

Był rok 1980. Kończyłam szkołę podstawową.

Świat na zewnątrz nie był już tak łagodny jak ten zamknięty w ścianach naszego domu. Gospodarka PRL znajdowała się w głębokim kryzysie. Ludzie, zmęczeni i zrezygnowani, godzinami stali w kolejkach, nie wiedząc, „co rzucą”. Mięso, cukier, benzyna, a nawet papier toaletowy — wszystko było na kartki.

Byłam w ósmej klasie.

Za rok generał Jaruzelski wprowadzi stan wojenny.   

 Opatóweccy partyjniacy obradowali nad zaletami Rewolucji Październikowej Wirtualne Muzeum. Historia w sepii. : Zebranie ZBoWiD 23 listopada 1980 roku w Opatówku

1980

1996

 

autor: Dominika Pawlikowska

Zygmunt Gadzinowski (1909–1941). Lisków.

Zygmunt Gadzinowski (1909–1941)

Zygmunt Gadzinowski urodził się 17 lutego 1909 roku w Wilamowie koło Uniejowa. 

Był urzędnikiem samorządowym, działaczem społecznym i politycznym, przedstawicielem przedwojennej inteligencji administracyjnej II Rzeczypospolitej.

Odznaczał się wysokim wykształceniem, aktywnością publiczną oraz znaczną pozycją w środowisku lokalnym, co w okresie okupacji niemieckiej stało się jedną z przyczyn jego represjonowania.

W 1931 roku ukończył Studium Administracji Komunalnej przy Wydziale Prawa i Nauk Ekonomiczno-Społecznych Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie – jednej z najlepszych wówczas uczelni kształcących kadry administracyjne w Polsce. Od 1929 roku Wszechnica posiadała status uczelni wyższej, a nadawane przez nią dyplomy były równoważne z uniwersyteckimi. Program studiów obejmował zagadnienia prawa, ekonomii, samorządu i polityki społecznej, przygotowując absolwentów do odpowiedzialnej pracy w administracji publicznej. Uczelnia odegrała istotną rolę w formowaniu nowoczesnych elit urzędniczych II RP.

Po zawarciu małżeństwa z Heleną Wiewiórkowską z Opatówka przeniósł się do Liskowa, gdzie objął stanowisko sekretarza gminy. Zamieszkał wraz z żoną i dwojgiem dzieci – Teresą i Leszkiem – w budynku gminnym. Od stycznia 1934 roku pełnił funkcję wiceprezesa Gminnego Oddziału Związku Strzeleckiego w Liskowie (gm. Strzałków), angażując się w działalność paramilitarną i wychowawczą. Zachowane w archiwach dokumenty potwierdzają również jego aktywność w inicjatywach państwowych, m.in. w organizowaniu Pożyczki Narodowej, za co w 1934 roku otrzymał dyplom uznania.

Zygmunt Gadzinowski był sekretarzem Koła Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem w Jastrzębnikach, działającego od 1932 roku. Funkcję prezesa koła pełnił Stefan Chenczke ze Skrajni, a wiceprezesa Kacper Pawlak z Jastrzębnik. Jako urzędnik i działacz społeczny należał do osób szczególnie aktywnych w życiu publicznym gminy.

W Liskowie był bliskim współpracownikiem ks. Wacława Blizińskiego (1870–1944), wybitnego działacza społecznego, posła i senatora II RP, proboszcza parafii liskowskiej. Uczestniczył w realizacji szeroko zakrojonych inicjatyw społeczno-gospodarczych i kulturalnych, które uczyniły Lisków jednym z najbardziej znanych ośrodków nowoczesnej wsi polskiej w okresie międzywojennym. Brał czynny udział w przygotowaniach do wystawy Praca i Kultura Wsi (1937), za co został odznaczony, oraz odpowiadał za zabezpieczenie logistyczne Kongresu Eucharystycznego w Liskowie w czerwcu 1938 roku.

Rozmach działań społecznych, obecność najwyższych władz państwowych – w tym prezydenta Ignacego Mościckiego i marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego – a także aktywność urzędników gminnych zwróciły uwagę miejscowych Niemców jeszcze przed wybuchem wojny. Po zajęciu Liskowa przez okupanta Gadzinowski przeniósł się wraz z rodziną do Opatówka, zamieszkując przy Placu Wolności 14.

Sekretarze gmin znaleźli się w centrum zainteresowania niemieckiego aparatu represji i byli licznie reprezentowani na listach proskrypcyjnych. W niemieckiej charakterystyce Zygmunta Gadzinowskiego zapisano: „Był wiodącą postacią w Liskowie. Jego nienawistne, podjudzające wystąpienia przeciw niemieckiej państwowości są tu w pamięci wszystkich. Ma wielkie wpływy pomiędzy tutejszymi Polakami i nie będzie ich używał na korzyść niemieckich władz”. Na tej podstawie uznano go za osobę szczególnie niebezpieczną dla III Rzeszy.

Listo z obozu

Został aresztowany przez gestapo 15 kwietnia 1940 roku w Opatówku. Dnia 26 kwietnia 1940 przewieziono go do obozu koncentracyjnego Dachau jako więźnia politycznego, gdzie otrzymał numer 6094. Następnie, 5 czerwca 1940 roku, deportowano go do KL Mauthausen-Gusen w Austrii. Osadzony był kolejno w blokach 1 i 5, jako więzień nr 3607.

Lista proskrypcyjna sporządzona przez lokalnych żandarmów z nazwiskiem Gadzinowskiego i pozostałymi współpracownikami księdza Blizińskiego

Zachował się list z obozu, napisany 28 lipca 1941 roku do żony, w którym informował o swoim stanie zdrowia i troszczył się o los rodziny, starając się podtrzymać bliskich na duchu.

Zygmunt Gadzinowski został zamordowany 29 października 1941 roku w obozie Mauthausen-Gusen w wieku 32 lat. Urna z jego prochami, przesłana przez władze obozowe, spoczęła w grobowcu rodziny Wiewiórkowskich na cmentarzu w Opatówku.

Wkrótce po jego śmierci zmarła również żona Helena. Osierocone dzieci – Teresa i Leszek – zostały oddane pod opiekę babki, Leokadii Wiewiórkowskiej z Opatówka. Los rodziny Gadzinowskich stał się tragicznym przykładem ceny, jaką zapłaciła lokalna inteligencja i administracja II Rzeczypospolitej za wierność państwu polskiemu i działalność społeczną w obliczu niemieckiej okupacji.

Dokumenty z archiwum rodzinnego córki Gadzinowskiego-Teresy Jaśkiewicz