Opis gminy Opatówek, powiatu Kaliskiego 1948

 

Opis gminy Opatówek, powiatu Kaliskiego

Dokument powstał w roku 1948, a więc w pierwszych latach Polski Ludowej, tuż po reformie administracyjnej i w okresie odbudowy kraju po II wojnie światowej. Dane w nim zawarte mają charakter statystyczno-opisowy, przygotowane zostały zapewne na potrzeby władz powiatowych i wojewódzkich. Tego rodzaju opisy tworzono w całym kraju, by zebrać informacje o stanie gospodarczym, społecznym i infrastrukturalnym gmin.

„Opis gminy Opatówek” z 1948 roku przedstawia obszar typowo rolniczy, ze skromnym przemysłem i rzemiosłem, z przewagą małych gospodarstw chłopskich. Infrastruktura była dopiero odbudowywana po wojnie, a życie społeczne i polityczne zaczynało być podporządkowane systemowi komunistycznemu.

Gmina dysponowała dużym potencjałem rolniczym, ale brakowało rozwiniętej sieci usług, oświaty i opieki zdrowotnej. Widać również początki modernizacji (spółdzielnia, ośrodek zdrowia, nowe szkoły).

W przeciwieństwie do przedwojennej, oddolnej i niezależnej spółdzielczości, system komunistyczny w Polsce przejął i upaństwowił ruch spółdzielczy. Zdeformowana w ten sposób idea spółdzielni stała się jednym z filarów gospodarki planowej, służąc kontroli nad społeczeństwem i realizacją polityki rolnej państwa.

   Spółdzielnie często były wykorzystywane do przejmowania majątku (młyny, sklepy) z rąk prywatnych przedsiębiorców. Bardzo wielu Polaków zostało wówczas skrzywdzonych, ponieważ te działania odebrały im podstawy egzystencji i środki do życia dla ich rodzin. W perspektywie długofalowej, miały one przygotowywać grunt pod kolektywizację rolnictwa, czyli tworzenie spółdzielni produkcyjnych na wzór radzieckich kołchozów. Właściciele sklepów, w restauracji, hoteli niszczeni byli kontrolami, domiarami i bzdurnymi zarządzeniami, aby odebrać im środki do życia. Proces ten odzwierciedlają odwołania opatowian zgromadzone w Archiwum Państwowym w Poznaniu: Handel prywatny-odwołania [od decyzji Wydziału Handlu Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu, Kod referencyjny 53/1071/0/17.6/1433, Daty 1953 - 1957, Zespół: Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu.

"Rozwój" spółdzielczości nie był wynikiem rynkowej konkurencji, lecz centralnie planowanych decyzji i nadanych im przywilejów. Państwo faworyzowało spółdzielnie, dostarczając im priorytetowo towary, surowce i środki finansowe, co eliminowało prywatnych konkurentów.

 Jak w cytowanym poniżej opisie, spółdzielnie prowadziły szeroką działalność: od działów spożywczych i piekarni, po młynarstwo, skup zboża i dystrybucję nawozów. Było to odzwierciedleniem dążenia do kompleksowego opanowania gospodarki wiejskiej i eliminacji prywatnego handlu. Choć formalnie członkostwo było dobrowolne, w praktyce często było wymuszane ekonomicznie lub administracyjnie. Państwo przejęło kontrolę nad kluczowymi sektorami, np. poprzez monopolizację skupu produktów rolnych oraz dystrybucji towarów deficytowych, co zmuszało rolników do współpracy.

„Opis gminy Opatówek” z 1948 
APK

I. Część ogólna

O istnieniu Opatówka już w VII stuleciu bulla papieża Innocentego II z roku 1136, wymieniając pośród wsi archidiecezji gnieźnieńskiej należących do arcybiskupów gnieźnieńskich i arcybiskupów gnieźnieńskich, podaje wieś Opatówek.

Gmina Opatówek leży w odległości około 10 km na wschód od miasta Kalisza. Sąsiaduje od strony zachodniej z gminą Godziesze i Koźminek, od strony północnej z gminą Żelazków, od strony wschodniej z gminą Lisków, a od strony południowej z gminą Ceków i Iwanowice.

Obszar gminy wynosi 9.128 ha, z tego użytków rolnych 8.162 ha, nieużytków 316 ha, lasów 278 ha.

Ludność gminy wg ostatniego spisu z roku 1946 wynosi 6.417 mieszkańców, w tym Opatówek 2.570. Na obszarze gminy jest 11 gromad, w tym 2 miasteczka: Opatówek i Tłokinia.

Charakter ludności gminy ogólnie jest rolniczy, za wyjątkiem osady Opatówek, która posiada więcej charakteru miejskiego.

Poza ludnością rolniczą utrzymuje się z rzemiosła, z pracy robotniczej w cegielniach, przy budowie szos, w fabrykach kaliskich i przy pracy w polu.

Na terenie gminy istnieją następujące zakłady i przedsiębiorstwa przemysłowe: 1 fabryka mebli zatrudniająca 58 robotników, 1 cegielnia parowa zatrudniająca 46 robotników, 2 młyny motorowe zatrudniające 4 robotników, 1 młyn wodny zatrudniający 2 robotników, 2 kuźnie, 1 warsztat stolarski, 4 sklepy spożywcze, 4 sklepy galanteryjne, 1 piekarnia zatrudniająca 6 robotników, 1 rzeźnik, 2 szewców, 1 bednarz, 1 stelmach, 1 kołodziej, 1 kowal, 1 murarz i 1 cieśla.

Prócz powyższych zakładów istnieje Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”, prowadząca działy: spożywczy, piekarski, młynarski, galanteryjny, zbożowy, nawozowy, opałowy i materiałów budowlanych. Spółdzielnia rozwija się dobrze i rokuje dobre nadzieje na przyszłość.

Na terenie gminy istnieje 22 km dróg bitych i brukowanych, 30 km dróg gruntowych, 7 mostów (2 kamienne i 5 drewnianych).

Na terenie gminy istnieje 5 szkół powszechnych o 10-ciu nauczycielach, 20 salach wykładowych i 510 uczniach.

Gmina posiada 1 lekarza w Opatówku, 2 akuszerki, 1 dentystę i 1 Ośrodek Zdrowia w Opatówku, dobrze zaopatrzony w personel.

Na terenie gminy jest Urząd Pocztowo-Telekomunikacyjny w Opatówku.

Na terenie gminy jest stacja kolejowa, wąskotorowa i szerokotorowa w Opatówku. Z uwagi na budowę szosy Opatówek–Kalisz linia autobusowa chwilowo nieczynna.

II. Część szczegółowa

1. Obszar gminy wynosi ogółem 9.128 ha, w tym:

   • 8.162 ha użytków rolnych,

   • 316 ha nieużytków,

   • 278 ha lasów.

2. Ludność gminy wg ostatniego spisu ludności wynosi 6.417 mieszkańców, w tym:

   • Opatówek 2.570 mieszkańców,

   • Porwity 192 mieszkańców,

   • Szulec 202 mieszkańców,

   • Cienia I 390 mieszkańców,

   • Cienia II 297 mieszkańców,

   • Trojanów 243 mieszkańców,

   • Tłokinia Kościelna 365 mieszkańców,

   • Tłokinia Nowa 104 mieszkańców,

   • Tłokinia Wielka 548 mieszkańców,

   • Michałów II 143 mieszkańców,

   • Skarszewek 104 mieszkańców.

3. Ludność gminy wg stanu zatrudnienia:

   • rolnicza – 4.622,

   • przemysłowa – 1.155,

   • robotnicza – 475,

   • inteligencja – 165.

4. Domów mieszkalnych na terenie gminy: 1.341, w tym:

   • Opatówek – 494,

   • Porwity – 18,

   • Cienia I – 74,

   • Cienia II – 62,

   • Trojanów – 47,

   • Tłokinia Kościelna – 82,

   • Tłokinia Nowa – 30,

   • Tłokinia Wielka – 79,

   • Michałów II – 35,

   • Szulec – 36,

   • Skarszewek – 33.

5. Na terenie gminy istnieje Gminna Spółdzielnia Związku Samopomocy Chłopskiej w Opatówku. Prowadzi ona działy: spożywczy, piekarski, młynarski, galanteryjny, zbożowy, nawozowy, opałowy i materiałów budowlanych. Spółdzielnia rozwija się dobrze i rokuje dobrze na przyszłość.

6. Gmina posiada 1.010 gospodarstw rolnych, w tym:

   • powyżej 20 ha – 9,

   • od 10 do 20 ha – 170,

   • od 5 do 10 ha – 270,

   • od 2 do 5 ha – 322,

   • poniżej 2 ha – 239.

7. Na terenie gminy istnieje jeden Ośrodek Szkolny Rolniczej Służby Rolnej, mieszczący się w Opatówku, w którym pobiera naukę 25 uczniów.

8. Gmina posiada gruntów ornych – 5.057,05 ha, łąk – 474,98 ha, pastwisk – 262,51 ha, lasów – 278 ha.

9. W ostatnim spisie zwierząt gospodarskich wg stanu na dzień 30 czerwca 1948 roku podano:

   • 815 koni,

   • 2.079 szt. bydła rogatego,

   • 1.746 szt. trzody chlewnej,

   • 171 szt. owiec i baranów.

10. W ostatnim spisie powierzchni użytków rolnych oraz zasiewów w roku 1948 zasiano:

• żyta 1.537,20 ha,

• pszenicy 207,24 ha,

• jęczmienia 215,45 ha,

• owsa 243,15 ha,

• buraków cukrowych 24,15 ha,

• ziemniaków 541,95 ha.

11. Ogólny obszar lasów w gminie wynosi 278 ha, w tym 125,11 ha lasów państwowych, 152,89 ha lasów prywatnych.

12. Na terenie gminy istnieje 22 km dróg bitych i brukowanych, 30 km dróg gruntowych gminnych, 7 mostów (2 kamienne i 5 drewnianych).

13. Na terenie gminy znajduje się:

• 462 rowery,

• 13 motorów,

• 3 ciągniki w posiadaniu P.Z.D. w Opatówku,

• 1 samochód ciężarowy,

• 1 autobus w posiadaniu Gminnej Spółdzielni,

• 1 auto osobowe w posiadaniu Urzędu Pocztowego,

• 1 auto osobowe prywatne,

• 5 motocykli,

• 12 furmanek.

14. Gmina posiada:

• 1 lekarza,

• 2 akuszerki,

• 1 dentystę,

• 1 aptekę,

• 1 Ośrodek Zdrowia w Opatówku.

15. Na terenie gminy istnieje 5 szkół powszechnych, a mianowicie: w Opatówku, Tłokini Kościelnej, Cieni I, Michałowie II i Tłokini Wielkiej.

16. Na terenie gminy jest zorganizowana Gminna Biblioteka przy Zarządzie Gminnym w Opatówku, licząca około 500 tomów.

17. Ośrodek Tłokinia Kościelna posiada radiowęzeł, ogłoszenia gromad Cienia II i gromad Trojanów.

18. Na terenie gminy jest zorganizowany Gminny Komitet Opieki Społecznej, jak również Stacja Opieki nad Matką i Dzieckiem. Zatrudnia ona jedną położną i jedną lekarkę, świadcząc pomoc 125 matkom i 186 dzieciom.

19. Na terenie gminy istnieje 6 jednostek OSP, w tym 4 jednostki motorowe i 2 konne. Posiadają one łącznie 6 motopomp i 3 zaprzęgi konne.

20. Stan finansowy gminy: gmina czerpie dochody z podatku gruntowego i przemysłowego, w roku 1948 wynoszące 8.193.610,20 zł.

21. Instytucje kredytowe i oszczędnościowe: oddziały kas komunalnych, banki ludowe, spółdzielcze itp.

22. Na terenie gminy istnieje jeden Związek Pracowników Dworców Kolejowych, Związek Rzemieślników Chrześcijańskich, Związek Byłych Więźniów Politycznych.

23. Przez teren gminy przebiega tor kolejowy szerokotorowy na trasie Kalisz–Łódź, a tor wąskotorowy na trasie Opatówek–Turek.

24. Na terenie gminy istnieje 5 sklepów spożywczych prywatnych i 1 sklep spożywczy Gminnej Spółdzielni, 3 sklepy galanteryjne (w tym 1 Gminnej Spółdzielni „Sam. Chłop.”).

25. Z zakładów przemysłowych:

• 1 Fabryka Mebli zatrudniająca 58 robotników,

• 1 Cegielnia parowa zatrudniająca 46 robotników,

• 2 młyny motorowe,

• 1 młyn wodny,

• 2 kuźnie,

• 1 warsztat stolarski,

• 1 piekarnia,

• 1 rzeźnik,

• 2 szewców,

• 1 bednarz,

• 1 stelmach,

• 1 kołodziej,

• 1 murarz,

• 1 cieśla.

26. Prócz powyższych zakładów istnieją: 6 kowali, 5 rzeźników, 1 bednarz, 1 szewc, 1 ogrodnik, 1 stolarz.

27. We wsi Tłokinia Wielka istnieje aparat telefoniczny na poczcie.

28. Do władz niezespolonych należy Milicja Obywatelska w Opatówku.

29. Na terenie gminy istnieją dwie parafie katolickie: jedna w Opatówku, druga w Tłokini Kościelnej.

30. Na terenie gminy istnieją organizacje polityczne: Polska Partia Robotnicza, Polska Partia Socjalistyczna, Stronnictwo Ludowe, Stronnictwo Demokratyczne, Związek Samopomocy Chłopskiej, Polski Związek Zachodni, Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, Związek Młodzieży Polskiej i Sekcja Polskiego Związku Łowieckiego.

31. Warunki komunikacyjne gminy są zadawalające.

32. Życie gospodarcze gminy opiera się przeważnie na rolnictwie.

33. Z zabytków historycznych z dawnych lat pozostała tylko oficyna dworska w roku 1825 wzniesiona, stylowy o swojskich motywach dworek administratora, dziś mieszkanie personelu Ośrodka Oświaty Rolniczej, piękny most żelazny w parku z roku 1824,domek z herbem zajączków, położony w Opatówku przy ul Kościelnej nr 15.

34. Po odzyskaniu niepodległości teren gminy został zniszczony, rolnicy powracając na swoje gospodarstwa zastali ziemię nie obsianą, bez inwentarza, spustoszoną. Brak inwentarza powodował małe dochodowości i osiągnięcia z gospodarstw rolnych. Obecnie naprawiono wszystkie drogi, gospodarstwa rolne zostały doprowadzone do stanu przedwojennego, wybudowano cztery budynki murowane szkolne od 13 salach wykładowych i ośmiu mieszkaniach dla nauczycieli. Ogólny koszt budowy przekracza 20 000 000 złotych. Prócz tego znajduje się w budowie piąta szkoła w Opatówku, której ogólny koszt budowy wyniesie 50 milionów złotych, szkoła ta budowana jest przy bardzo wydajnej pomocy Państwowego Związku Samorządowego jak i skarbu państwa szkoła ta nosić będzie nazwę: "Szkoła Pomnik imieniem Prezydenta Bolesława Bieruta i pomieści w sobie 11 sal wykładowych o najnowocześniejszych urządzeniach szkolnych i technicznych. Prócz tego na terenie gminy przeprowadzono meliorację rzeki trojanówki na przestrzeni 6 km kosztem 2 500 000 zł oraz wybudowano kanał odwadniający o długości 4200 m przy rozpiętości górnej od 5 do 10 m. Koszt budowy kanału wynosi 1 500 000 zł. Poza powyższymi pracami wykonano wiele innych drobnych prac jak remont dróg w tym budowa szosy odcinku 1200 m we wsi tłokinia wielka, budowa mostu we wsi Michałów 4 o długości 3,5 m i szerokości 5,5 m którego koszt budowy wyniósł 70 000 nie licząc drzewa otrzymanego od powiatowego zarządu drogowego. Zelektryfikowano dwie wsie Cienia I i Trojanów. Na najbliższą przyszłość gmina projektuje pobudować łaźnie publiczną w Opatówku. Założyć kinoteatr i bibliotekę. Obecnie naprawiono drogi, wybudowano 4 budynki murowane szkolne i 1 drewniany.

Opatówek, dnia 3 listopada 1948 roku

Zarząd Gminy w Opatówku, powiat Kaliski

dokument podpisany jest przez:

Jan Chołys – podwójci (czyli zastępca wójta),
a obok znajduje się pieczęć urzędowa:
„Zarząd Gminy w Opatówku, pow. Kaliski”.

Nieznany dokument odnośnie aresztowania Konrada Wünsche, SS-mana o nr ewidencyjnym 395236

autor: Dominika Pawlikowska

 Aresztowanie Konrada Wünsche

Przypadek Konrada Wünschego jest wyjątkowy na tle okupowanej Polski. SS rzadko rejestrowało i dokumentowało zdradę w swoich szeregach, a jeśli już, to natychmiast kierowało sprawę do Gestapo. Dokument z 14 marca 1944 r. z Kalisza jest więc ważnym świadectwem nie tylko represji, ale i realnych pęknięć w aparacie hitlerowskiego terroru. 

W znanych źródłach historycznych (akta Gestapo, raporty AK, powojenne procesy przed Główną Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich) niemal nie pojawiają się przypadki Niemców z SS przechodzących na stronę polskiego podziemia. O ile w Wehrmachcie zdarzały się dezercje i pojedyncze akty współpracy, w SS takie przypadki były wyjątkowo rzadkie i surowo karane. 

W strukturach SS bardzo rzadko dochodziło do udokumentowanych przypadków współpracy Niemców z polskim ruchem oporu. Aparat represji był silnie kontrolowany, a lojalność członków SS – nieustannie monitorowana. Większość przypadków zdrady kończyła się natychmiastowym aresztowaniem, torturami i procesem przed specjalnym sądem policyjnym SS i policji (SS- und Polizeigericht).

Wydalenie ze struktur SS miało nie tylko charakter dyscyplinarny, ale i symboliczny. Oznaczało, że dany członek przestał być postrzegany jako „żołnierz Führera” i został pozostawiony w rękach Gestapo. W praktyce był to wyrok śmierci lub zesłanie do obozu koncentracyjnego. 

W Łodzi znajdował się jeden z największych ośrodków represji w Kraju Warty. Gestapo miało tam centralę, a więzienie przy ul. Sterlinga oraz obóz przejściowy na Radogoszczu pełniły funkcję miejsc przesłuchań i egzekucji. Aresztowany tam członek SS, który działał w polskim podziemiu, mógł spodziewać się brutalnego śledztwa i rychłego wyroku. Polskie podziemie starało się pozyskiwać informacje od Niemców – szczególnie od niższych funkcjonariuszy i żołnierzy, którzy mogli być zmęczeni wojną lub mieli osobiste powody do współpracy (np. pochodzenie rodzinne, niechęć do nazizmu). Zdarzało się, że tacy ludzie byli wykorzystani jako źródło wywiadowcze. Dla władz okupacyjnych każda taka działalność była traktowana jako wyjątkowo niebezpieczna zdrada.

Dokument pokazuje, że Wünsche został zdekonspirowany, a jego sprawa była na tyle poważna, że trafiła z Kalisza do centrali w Litzmannstadt. To oznacza, że nie był to incydent, lecz prawdopodobnie realna współpraca z polskimi strukturami konspiracyjnymi. Fakt, że sporządzono formalny wniosek o wydalenie go z SS, świadczy o tym, że Niemcy chcieli pozostawić po sobie ślad administracyjny i nadać sprawie charakter „przykładowej kary” dla innych.

SS-Mann jako stopień paramilitarny
„Mann” (dosłownie „człowiek” lub „mężczyzna”) był najniższym stopniem szeregowym w strukturach paramilitarnych NSDAP, przede wszystkim w SS (Schutzstaffel), ale także w SA czy NSKK. Stopień ten odpowiadał w zasadzie stopniowi szeregowego w armii. Poza funkcją jako stopień wojskowy, „SS‑Mann” było również używane szeroko jako określenie każdego pełnoprawnego członka SS — niezależnie od faktycznego stopnia (nawet najwyższych), i obejmowało także tych, którzy dopiero mieli zostać przyjęci do SS. Osoba rozpoczynała służbę jako Anwärter (kandydat), poddawana była weryfikacji politycznej, rasowej i ideologicznej. Po okresie próbnym (zwykle ponad rok) mogła zostać mianowana SS‑Mann. Wstąpienie do SS formalnie było dobrowolne. Kandydat przechodził selekcję rasową, polityczną i ideologiczną.W praktyce jednak, zwłaszcza na terenach wcielonych do Rzeszy (jak Kraj Warty – okolice Kalisza i Łodzi), presja była ogromna. Młodzi Niemcy i volksdeutsche byli nakłaniani lub zmuszani do wstąpienia do struktur nazistowskich (SA, SS, Hitlerjugend).Bycie poza tym systemem oznaczało ryzyko marginalizacji, szykan, a czasem nawet podejrzeń o nielojalność.

Wünsche uzyskał najniższy stopień SS-Manna, odpowiadający szeregowemu. Oznaczało to, że pełnił funkcje pomocnicze i administracyjne.

Nieznany dokument z niemieckiego archiwum
 odnośnie aresztowania Konrada Wünsche. Materiał udostępniony dzięki uprzejmości p. Oliwii Chojnackiej (IPN GK250/1-6)

Tłumaczenie:

Kalisz, dnia 14 marca 1944

113. Standarte SS
     II./St./H.

Dotyczy: SS-man Konrad Wünsche, SS-nr 395 236, sztab 113. Standarte SS
Odnośnik: brak
Załącznik: 1 teczka D

Do
SS-Odcinka XXXXIII

113. Standarte SS dowiedziała się, że wyżej wymieniony brał czynny udział w polskim ruchu oporu. Podczas rozmowy z kierownikiem Tajnej Policji Państwowej, filia Kalisz, – Untersturmführer Schönrogge – ustalono, że śledztwo prowadzi centrala Gestapo w Litzmannstadt.

Wünsche został również przesłuchany przez urzędników z Litzmannstadt i aresztowany. Przebywa w więzieniu w Litzmannstadt. Dokładniejsze informacje w tej chwili nie mogą zostać podane.

Jednakże bezsprzecznie stwierdzono, że Wünsche brał czynny udział w polskim ruchu oporu. Tym samym dopuścił się zdrady wierności. Dlatego Standarte prosi, po zapoznaniu się z aktami w centrali Gestapo w Litzmannstadt, o wydalenie Wünschego z SS.

Dowódca 113. Standarte SS
z upoważnienia
[podpis]
SS-Hauptsturmführer

Przypisy:

1. 113. Standarte SS – była to jednostka Allgemeine-SS (SS ogólnego przeznaczenia), funkcjonująca głównie jako formacja administracyjno-rezerwowa, działająca na zapleczu frontu. Jej siedziba znajdowała się w Kaliszu (Kalisch).

2. SS-Abschnitt XXXXIII – "Abschnitt" oznaczał okręg administracyjny SS. Numer XXXXIII odpowiadał strukturze SS obejmującej tereny okupowanej Polski wcielone do Rzeszy.

3. Geheime Staatspolizei (Gestapo) – Tajna Policja Państwowa, odpowiedzialna za zwalczanie oporu wobec III Rzeszy. W Kaliszu działała jej filia, podlegająca centrali w Litzmannstadt (Łodzi).

4. Litzmannstadt – nazwa nadana przez Niemców okupowanej Łodzi, na cześć niemieckiego generała Karla Litzmanna. W czasie wojny była jednym z głównych centrów administracyjnych okupacyjnych władz niemieckich.

5. Treuebruch (zdrada wierności) – w nazistowskim systemie prawnym oznaczało złamanie przysięgi wierności wobec Hitlera i SS. Było to jedno z najcięższych przewinień członka SS, równoznaczne z hańbą i karą śmierci lub degradacją. W tym przypadku zastosowano wydalenie z SS, co miało wymiar symboliczny i propagandowy – pokazując, że „zdrajca” nie ma prawa nosić czarnego munduru.

6. SS-Hauptsturmführer – stopień w SS odpowiadający kapitanowi w wojsku.

7. Konrad Wünsche – SS-man o nr ewidencyjnym 395236, zatrzymany w 1944 r. za działalność w polskim ruchu oporu. Z dokumentu wynika, że został aresztowany i uwięziony w Litzmannstadt. Wydalenie z SS oznaczało, że jego dalsze losy były w rękach Gestapo i sądów policyjnych, a nie struktur SS.

Dokument potwierdzający, że Konrad Wünsche,
członek 113. SS-Standarte w Kaliszu, został w marcu 1944 roku
 wykluczony ze służby i aresztowany przez Gestapo w Łodzi.
Materiał udostępniony dzięki uprzejmości p. Oliwii Chojnackiej (IPN GK250/1-6) 

W dokumencie występuje „SS-Mann Konrad Wünsche”, z numerem służbowym 395 236.

Tłumaczenie:

Odcinek XXXXIII
Zn. 9 d/Zi.

Litzmannstadt, dnia 14 marca 1944 r.

Dotyczy: Urlopowanie ze służby SS-manna Konrada Wünsche, Nr. 395 236, 5/113.

Odniesienie: Telefoniczna rozmowa podpisanego z Führerem Stürzebecherem.

Załączniki: – 2 –

Do
113. W-Standarte
Kalisz

W załączeniu przesyła się odpis urlopowania ze służby oraz potwierdzenie odbioru wymienionego wyżej.

Wünsche winien zostać wykluczony z SS z własnej właściwości/lub: w zakresie przysługujących uprawnień/. Obecnie znajduje się on w areszcie Gestapo w Litzmannstadt.

Szef sztabu Odcinka XXXXIII
z upoważnienia
[podpis odręczny]

Na dokumencie znajduje się także pieczęć: 113. SS-Standarte
z adnotacją:

Wpłynęło: 16.03.44

Opracowano: 16.03.44

Objaśnienia: 

Słowo „Führer Stürzebecher” w tym dokumencie oznacza: „Führer” – to stopień i funkcja w strukturach SS i SA. Nie chodzi tu o samego Hitlera, ale o niższy stopień funkcyjny.

„Führer” w tym kontekście można tłumaczyć jako „dowódca” / „przełożony” / „oficer prowadzący”.

Był to tytuł używany np. w SA i SS dla dowódców jednostek niższego szczebla, zanim otrzymali oni wyższy stopień oficerski.

Stürzebecher – to nazwisko osoby. 

Zwrot „in eigener Zuständigkeit” to termin urzędowo-prawny w języku niemieckim. Dosłownie oznacza: „we własnej właściwości”, „w zakresie własnych kompetencji”, „z własnej właściwości”. W praktyce oznacza, że dana decyzja (np. wykluczenie ze służby) jest podjęta samodzielnie, w ramach posiadanych uprawnień, bez potrzeby odwoływania się do wyższej instancji.

Post powiązany:

Wirtualne Muzeum. Historia w sepii. : „A było to tak...”. Opatówek. Konrad Wünsche.

Opatówek – Spatenfelde. Miasteczko w planach wojennych III Rzeszy

 autor: Dominika Pawlikowska

Opatówek – Spatenfelde. Miasteczko w planach wojennych III Rzeszy

Dlaczego Niemcy wybrali Opatówek na siedzibę „Heeresnebenzeugamt” - Urzędu Zaopatrzenia Armii ?

Opatówek – niewielkie miasteczko położone kilka kilometrów na wschód od Kalisza – przed wojną słynęło z fabryki sukna i rzemieślniczych warsztatów. Jego położenie, przemysłowe zaplecze oraz struktura ludnościowa sprawiły, że po wrześniu 1939 roku szybko znalazło się w kręgu zainteresowania władz okupacyjnych III Rzeszy.

Niemcy dostrzegli potencjał miejscowości – nie tylko ze względu na jej położenie na linii kolejowej Kalisz–Łódź, ale także bliskość bocznicy kolejowej, którą można było przedłużyć w głąb borowskich lasów. Czynniki te przesądziły o decyzji, by w Opatówku ulokować jedną z filii niemieckiego urzędu zaopatrzeniowego Heeres-Nebenzeugamt – podporządkowaną głównemu Heereszeugamt Posen[1].

Dlaczego właśnie Opatówek?

Decyzja ta wynikała z kombinacji kilku istotnych przesłanek:

1. Położenie strategiczne – Opatówek znajdował się w pobliżu Kalisza, będącego ważnym węzłem komunikacyjnym Kraju Warty. Linia kolejowa umożliwiała szybki transport sprzętu i zaopatrzenia w stronę Łodzi, Poznania i dalej – na front wschodni[2].

2. Bliskość terenów leśnych – rozległe, słabo zaludnione lasy w Borowie były idealnym miejscem na budowę dużego kompleksu magazynów amunicji, osłoniętego przed nalotami i wścibskimi oczami[3].

3. Istniejąca baza przemysłowa w rękach Niemców – dobra opatóweckie były własnością rodziny niemieckiego pochodzenia – Karola Schlössera i jego zięcia Konrada Wuenschego. W sąsiednich Winiarach, również należących do Schlössera, w 1941 roku Niemiec Alfred Nowacki założył fabrykę przetwórstwa spożywczego. W latach 1941–1945 znajdowała się ona pod zarządem niemieckim, a jej produkcja była całkowicie podporządkowana potrzebom Wehrmachtu. Według relacji, Nowacki miał być spokrewniony z rodziną marszałka III Rzeszy Hermannem Göringiem, co mogło dodatkowo wzmacniać znaczenie tego rejonu w niemieckich planach wojennych[4].

4. Ludność niemieckiego pochodzenia – od końca XIX wieku Opatówek i okolice były silnie zasiedlone przez Niemców, co było skutkiem działalności przemysłowca Fiedlera, który, zakładając fabrykę włókienniczą, sprowadził około 500 niemieckich tkaczy[5]. Taka struktura ludnościowa sprzyjała polityce okupanta – ułatwiała kontrolę terenu i opieranie się na lojalnej wobec Rzeszy części mieszkańców.

Polscy i niemieccy pracownicy Heeresnebenzeugamtu w Opatówku. Zdjęcie z książki "Historia w sepii. Opatówek. wiewiórkowscy" D. Pawlikowska 2020 Kraków

Analiza tych czynników wskazuje, że decyzja o utworzeniu w Opatówku filii Heeres-Nebenzeugamt nie była spontaniczna ani przypadkowa. Wszystko wskazuje na to, że plany wykorzystania miasteczka w niemieckiej strategii wojennej mogły być przygotowywane jeszcze przed wybuchem wojny. Niemcy mieli świadomość zarówno jego logistycznego potencjału, jak i istniejącej bazy przemysłowo-społecznej, która pozwalała szybko wdrożyć projekty militarne.

Kontekst historyczny – Heeres-Nebenzeugamt Kalisch (Kalisz)

Opatówek, przemianowany w czasie okupacji na Spatenfelde, stanowił lokalny punkt koordynacji i dowodzenia magazynami, prawdopodobnie z siedzibą dowództwa w istniejącej fabryce sukna (dziś Muzeum Historii Przemysłu).

Opatówek-Spatenfelde był ogniwem w okupacyjnej sieci logistycznej Wehrmachtu, obejmującej zarówno zaopatrzenie w odzież i sprzęt, jak i w amunicję. Funkcjonowanie Heeres-Nebenzeugamtu w tej miejscowości ilustruje, jak małe miasteczko mogło zostać wplecione w mechanizm wojennej gospodarki III Rzeszy.

Po zajęciu Wielkopolski przez III Rzeszę we wrześniu 1939 r. region został włączony bezpośrednio do Rzeszy jako Kraj Warty (Reichsgau Wartheland), a jego administracja, gospodarka i infrastruktura zostały szybko podporządkowane potrzebom niemieckiego wojska. Jednym z kluczowych elementów militarnej obecności była sieć urzędów i magazynów zaopatrzenia armii. A to właśnie Opatówek dostarczał powierzchnię magazynową po dawnej fabryce włókienniczej.

Urzędy Zaopatrzenia Armii - Heereszeugämter były głównymi urzędami zaopatrzeniowymi Wehrmachtu, odpowiedzialnymi za gromadzenie, kontrolę jakości, naprawy i dystrybucję sprzętu wojskowego – od broni ręcznej, przez pojazdy, aż po elementy umundurowania.

Heeres-Nebenzeugämter (dosł. „pomocnicze urzędy zaopatrzenia armii”) stanowiły ich filie, zlokalizowane w miejscach o znaczeniu logistycznym. Ich zadaniem było odciążenie głównych magazynów i zapewnienie sprawnej obsługi wojsk w terenie. Opatówek leżał na linii kolejowej Kalisz–Łódź, co umożliwiało szybki transport sprzętu i amunicji. Istniała bocznica kolejowa prowadząca z Opatówka w kierunku Borowa, gdzie zbudowano jeden z największych w regionie kompleksów magazynów amunicji. Położenie blisko Kalisza – węzła komunikacyjnego – sprawiało, że miejscowość idealnie nadawała się na zaplecze magazynowe.

Urząd Zaopatrzenia Armii - Heeres-Nebenzeugamt Kalisch, powołany 15 listopada 1941 r., podlegał Heereszeugamt Posen (Poznań) i Feldzeug-Kommando XXI – strukturze kierującej zaopatrzeniem XXI Korpusu Armijnego Wehrmachtu. Siedziba znajdowała się własnie w Opatówku -  Spantenfelde.

Pod kontrolą kaliskiego urzędu znajdowały się rozproszone magazyny sprzętowe w miastach regionu:

• Jarotschin (Jarocin) – 2 580 m²
  Konin – 2 000 m²
  Bischofshofen – 2 700 m²
  Sieradsch (Sieradz) – 810 m²
  Schildberg (Ostrzeszów) – 1 820 m

Magazyny te pełniły funkcję punktów składowania i dystrybucji uzbrojenia, amunicji, części zamiennych do pojazdów oraz innego sprzętu wojskowego. Ze względu na wymiary podane w m² można przypuszczać, że były to obiekty o charakterze hal magazynowych, niekiedy adaptowane z dawnych polskich magazynów wojskowych lub obiektów przemysłowych.

Znaczenie w okupacji

Obecność takiej jednostki w Kaliszu wskazuje na strategiczną rolę miasta w systemie logistycznym Wehrmachtu. Kalisz znajdował się w dogodnym położeniu komunikacyjnym – na skrzyżowaniu linii kolejowych łączących Poznań, Łódź, Warszawę i Śląsk – co ułatwiało zaopatrywanie jednostek zarówno na froncie wschodnim, jak i w głębi Rzeszy.

Z punktu widzenia okupacyjnej gospodarki, funkcjonowanie Heeres-Nebenzeugamt Kalisch wiązało się z przejęciem polskiej infrastruktury wojskowej i przemysłowej, a także z wykorzystaniem przymusowej pracy Polaków do obsługi magazynów, transportu i konserwacji sprzętu. Takie placówki często były ściśle strzeżone i stanowiły element wojskowej infrastruktury, wokół której koncentrowały się działania administracji okupacyjnej.

1. Borów – największy magazyn amunicji w okolicy

• W niedalekim Borowie (niem. Borgdorf) Niemcy w latach 1941–1942 zbudowali ogromny kompleks magazynów amunicji o powierzchni około 220 hektarów. Infrastruktura obejmowała

• 6 baraków koszarowych (64 m dł. × 18 m szer. 

• Własną sieć elektryczną z transformatorem.

• Studnię głębinową

• Drogę z betonowych płyt

• Rozbudowaną bocznicę kolejową

• Miejsce było silnie strzeżone; rolnicy zostali wysiedleni foranglers.pl+2Odkrywca+2Odkrywca.

• Prace wykonywali jeńcy wojenni: 44 Francuzów, 18 Brytyjczyków i 200 Rosjan

2. Funkcje strategiczne i produkty składowane

• Magazyny w Borowie miały służyć niemieckiej armii jako duże zaplecze logistyczne, prawdopodobnie wykorzystywane przez lotnictwo do składowania bomb, także używanych podczas Powstania Warszawskiego

• Według wspomnień, wśród składowanych rzeczy mogły się znajdować także pociski V‑2 oraz nebelwerfer

3. Stodoły w Opatówku – od miejsca zabaw do wojennego magazynu

Jeszcze przed wojną, w samym sercu Opatówka, pomiędzy ulicami św. Jana i Piaskową, stało kilka dużych stodół. Należały do miejscowych gospodarzy, którzy często nie mieli przy domach miejsca na zabudowania gospodarcze, więc wznosili je na wydzielonych działkach. Dla przedwojennej młodzieży były one czymś więcej niż tylko zapleczem rolniczym – stanowiły tło spotkań, zabaw i dziecięcych przygód. O Stodołach i ich znaczeniu w czasie wojny pisałam już tutaj: Wirtualne Muzeum. Historia w sepii. : Magazyny w Opatówku. Ze wspomnień mieszkańców. Stodoły w Opatówku.

Wszystko zmieniło się po wrześniu 1939 roku. Niemcy ogrodzili teren i zamienili stodoły w obóz jeniecki, do którego trafiło 44 Francuzów, 18 Brytyjczyków i około 200 żołnierzy radzieckich. Więźniów wykorzystywano do ciężkich prac – przy budowie magazynów w pobliskim Borowie, wznoszeniu obiektów wojskowych w miasteczku i pracach porządkowych. Z czasem ślad po nich zaginął – los większości pozostaje nieznany.

Od 1943 roku stodoły pełniły nową funkcję – magazynów odzieży dla Wehrmachtu i niemieckich cywilów. Składowano tam ciepłe futra, kożuchy, pościel, swetry – wszystko, co mogło posłużyć na wschodnim froncie. Nad magazynami czuwali już nie Niemcy, lecz żołnierze armii generała Własowa – Rosjanie i Ukraińcy, którzy po zajęciu terenów ZSRR przeszli na stronę III Rzeszy. Było ich około 450 i stacjonowali w koszarach przy magazynie broni w Borowie.

Mapa z lokalizacją stodół w Opatówku, bocznicy kolejowej
 i magazynów w Borowie z okresu okupacji.

Przebudowa drogi w Opatówku 1942. Pismo komisarza w sprawie przebudowy szosy kalisko-łódzkiej

 autor: Dominika Pawlikowska

Przebudowa drogi w Opatówku

Widokówka propagandowa niemiecka.
W lewym górnym rogu widoczna 
remiza. Droga przed remizą miała zostać wyprostowana,
a remiza wyburzona.
W prawym-restauracja moich pradziadków Szalińskich,
zajęta przez osadników niemieckich ze zmienioną nazwą "Riga"

W archiwum  (Źródło: Archiwum Państwowe w Poznaniu, Namiestnik Rzeszy w Okręgu Kraju Warty – Poznań,sygn. 53/299/0/12/3509, Amtskommissar Brake (Brage), 1942–1944.) znalazłam list komisarza Opatówka Brakego odnośnie planowanej przebudowy drogi.

Pismo pochodzi z 10 grudnia 1941 r., z czasów okupacji niemieckiej, kiedy Opatówek nosił nazwę Spatenfelde i włączony był administracyjnie do tzw. Kraju Warty (Reichsgau Wartheland), z siedzibą władz rejencyjnych w Łodzi (przemianowanej wówczas na Litzmannstadt).

Autorem dokumentu był Amtskommissar (komisarz urzędu), czyli niemiecki administrator gminy, podlegający bezpośrednio staroście (Landrat) w Kaliszu.

Droga, o której mowa, to dawna szosa kalisko–łódzka (w niemieckich dokumentach określana jako Reichsstraße), w okresie okupacji oznaczona numerem R 130.

Niemcy przykładali dużą wagę do poprawy przepustowości tras łączących Kalisz z Łodzią, ponieważ były one ważne dla transportu wojskowego i zaopatrzenia przemysłu wojennego.

Stary przebieg szosy w Opatówku był kręty, przechodził przez rynek i wąskie uliczki. Plan z 1941 r. zakładał wyprostowanie odcinka i poprowadzenie nowej osi drogi przez środek miejscowości.

Rozbiórka remizy

Na trasie nowej drogi stał budynek starej remizy strażackiej na rynku.

Niemcy uznali go za mało wartościowy estetycznie i nieprzystosowany do rosnących potrzeb po osiedleniu w okolicy jednostek Wehrmachtu i zakładów przemysłowych.

Budynek został rozebrany w trybie natychmiastowym, a sprzęt strażacki trafił do prowizorycznych pomieszczeń.

Nowa zabudowa

Dokument pokazuje, że jednocześnie planowano nową aranżację rynku i budowę nowej remizy — zapewne w bardziej reprezentacyjnej formie, zgodnej z nazistowskimi założeniami urbanistycznymi.

W projekcie uczestniczył architekt (nazwisko w dokumencie nieczytelne), prawdopodobnie związany z wydziałem budownictwa powiatowego lub rejencyjnego.

Znaczenie dla historii Opatówka

Pismo jest świadectwem ingerencji okupacyjnej w tkankę urbanistyczną miasta.

Niemcy wykorzystywali inwestycje drogowe i budowlane nie tylko dla celów wojskowych, ale też propagandowych — chcieli nadać miasteczkom „niemiecki” układ i wygląd.

Przebudowa drogi w 1941 r. i rozbiórka remizy to część szerszej akcji „modernizacji” infrastruktury w Kraju Warty, która często wiązała się z usuwaniem polskich budynków i symboli lokalnej tożsamości.

Treść Pisma komisarza Brakego:

Komisarz urzędu w Spatenfelde (Opatówek), dnia 10 grudnia 1941 r.
w Spatenfelde, powiat Kalisz

Do Pana Prezydenta Rejencji

– za pośrednictwem Pana Starosty –

Wniosek o przyznanie dotacji na budowę remizy strażackiej w Spatenfelde.

Załącznik: Wniosek z dokumentacją

   W celu poprawy przebiegu drogi krajowej do Litzmannstadt (Łódź) konieczne była w 1941 roku przebudowa krętego odcinka drogi przebiegającego przez miejscowość Spatenfelde/Opatówek.

Ponieważ budowa nowej obwodnicy w obecnych warunkach była niemożliwa, nową oś drogi poprowadzono przez miejscowość, w porozumieniu z Powiatowym Urzędem Budownictwa oraz Wydziałem Urbanistyki przy Prezydencie Rejencji, tak aby spełniała zarówno wymagania komunikacyjne, jak i urbanistyczne.

   Ponieważ nowy przebieg drogi wyznaczony według tych wymogów przechodził przez teren, na którym stał stary budynek remizy strażackiej przy rynku, konieczne było jego rozebranie. Z punktu widzenia urbanistyki nie stanowiło to straty, gdyż budynek ten był nieestetyczny i przy przebudowie rynku i tak musiałby zostać usunięty.

   Ponadto obiekt nie spełniał wymagań, jakie stawia się remizie strażackiej, zwłaszcza wobec rosnącego znaczenia miejscowości związanego z osiedleniem różnych jednostek wojskowych i zakładów przemysłowych.

Ponieważ przebudowa drogi była realizowana jako pilne przedsięwzięcie, nie można było wstrzymywać rozbiórki do czasu wybudowania nowego obiektu. Sprzęt strażacki musiał zostać tymczasowo ulokowany w prowizorycznych warunkach, które są całkowicie niewystarczające dla jego konserwacji i zapewnienia gotowości bojowej straży.

Zleciłem więc architektowi … opracowanie planów przebudowy rynku oraz budowy nowej remizy strażackiej.

Wniosek o przyznanie dotacji na budowę remizy strażackiej w Spatenfelde.
Źródło: Archiwum Państwowe w Poznaniu, Namiestnik Rzeszy w Okręgu Kraju Warty – Poznań,
sygn. 53/299/0/12/3509, Amtskommissar Brake (Brage), 1942–1944.

Komisarz Opatówka - Amtskomissar Adolf Herwarth Brake

Komisarz Opatówka - Amtskomissar Herwarth Brake

1. Czym był „Amtskommissar”

• Amtskommissar (komisarz urzędowy) był urzędnikiem niemieckiej administracji lokalnej w okupowanej Polsce, mianowanym przez starostę (Landrat) do zarządzania jednym z tzw. Amtsbezirke – mniejszych jednostek administracyjnych w obrębie powiatu (Kreis).

• Funkcja ta odpowiadała mniej więcej polskiemu wójtowi, lecz w okupacyjnych warunkach miała charakter czysto niemiecki: pełniący tę rolę był z reguły Niemcem (Volksdeutschem lub Reichsdeutschem) i miał bezpośrednio wprowadzać politykę germanizacyjną, pobór kontyngentów, rekwizycje i kontrolę nad ludnością polską.

• Amtskommissar miał bezpośredni wpływ na życie mieszkańców – to on decydował o kontyngentach rolnych, karach, przydziałach ziemi, a także o wysyłaniu na roboty przymusowe do Rzeszy.

Był synem ślusarza, ur. 03 XI 1900 roku w Traben-Trarbach, miejscowości w Nadrenii-Palatynacie.

Wspomnienie mojej babci Marii Wiewiórkowskiej o komisarzu Opatówka Brake.

Opatówek. Maria Wiewiórkowska o komisarzu Brake.

Stan umysłu Brakego oddaje zdjęcie poniżej, na którym kazał się uwiecznić.

Herwarth Brake komisarz Opatówka, uwieczniony
 na posterunku żandarmerii 
Budynek plebanii.

Adolf Herwarth Brake
(ur. 8 listopada 1906, Halberstadt – data i miejsce śmierci nieznane)

Adolf Herwarth Brake urodził się 8 listopada 1906 roku w Halberstadt, w ówczesnej prowincji Saksonia (Niemcy), w rodzinie urzędniczej. Jego ojciec, Georg Bruno Herwarth Brake, był burmistrzem w stanie spoczynku, a matka, Ottomaria z domu Mönnig, zajmowała się domem. Dorastając w środowisku związanym z administracją samorządową, obrał tę samą ścieżkę zawodową. Ukończył studia techniczne lub administracyjne, uzyskując tytuł inżyniera oraz stopień Verwaltungsassessor – asesora administracyjnego przygotowywanego do pełnienia funkcji kierowniczych w administracji państwowej.

W Berlinie zawarł związek małżeński z Emmą Margarete Becker (ur. 6 maja 1912 w Berlinie), asystentką lekarską, córką robotnika Hermanna Beckera i Emmy z domu Müller. W chwili ślubu oboje mieszkali w tej samej dzielnicy Berlina – on przy Ostmarkstraße 4, ona przy Ostmarkstraße 15.

Po wybuchu II wojny światowej Brake został oddelegowany do służby na terenach okupowanej Polski wcielonych bezpośrednio do Rzeszy – w Reichsgau Wartheland (Okręg Rzeszy Kraj Warty). Na mocy telegraficznego zarządzenia Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Rzeszy z 9 listopada 1939 roku przeniesiono go z urzędu w Delitzsch do pracy w powiecie kaliskim (Kreis Kalisch). Jako Amtskommissar (komisarz urzędowy) sprawował nadzór nad kilkoma okręgami administracyjnymi (Amtsbezirke), kierując lokalną administracją, poborem kontyngentów, akcjami germanizacyjnymi oraz organizacją robót przymusowych. W swojej pracy wykorzystywał doświadczenie zdobyte w Reichsarbeitsdienst (RAD – Służba Pracy Rzeszy), gdzie zajmował się planowaniem i realizacją robót publicznych.

W lutym 1944 roku został skierowany do Amtsbezirk Schwarzau (Błaszki). Po ograniczeniu akcji robót publicznych i wobec braku możliwości przeniesienia go do innego okręgu jego dalszy pobyt na tym stanowisku uznano za „niepożądany”. Na własną prośbę został zwolniony z funkcji i powrócił do pracy w starostwie powiatowym w Kaliszu.

Stanowisko komisarza urzędowego w okupowanej Polsce wiązało się z szerokimi kompetencjami – obejmowało nadzór nad polską ludnością, egzekwowanie kontyngentów rolnych, przeprowadzanie rekwizycji, kierowanie deportacjami na roboty przymusowe oraz realizację polityki niemieckiej w terenie. Amtskommissar był kluczowym ogniwem między niemiecką administracją powiatową a władzą sprawowaną na poziomie gmin i wsi.W dniu 1 lipca 1942 r. objął urząd Amtskommissara w Schwarzau (Błaszki), gdzie podlegał bezpośrednio staroście powiatowemu w Kaliszu (Landrat). Zadania na tym stanowisku obejmowały nadzór nad aprowizacją, realizację obowiązkowych dostaw (Pflichtablieferung), kontrolę działalności rzeźni miejskiej oraz ścisły nadzór nad personelem, w tym zarówno pracownikami niemieckimi, jak i przydzielonymi robotnikami polskimi.

Z dokumentów urzędowych wynika, że jego kadencja w Błaszkach charakteryzowała się licznymi konfliktami personalnymi. Już w 1944 r. w piśmie prezydenta rejencji zanotowano, że Brake „wielokrotnie wchodził w spory z miejscowymi urzędnikami” i że część z tych sporów „prowokował sam”. Konflikt z Antonem Nowickim, volksdeutschem zatrudnionym w rzeźni, był jednym z kilku odnotowanych przypadków eskalacji napięć w jego urzędzie.

W swojej korespondencji obronnej Brake przedstawiał się jako lojalny członek NSDAP, „stary bojownik ruchu” (Alter Kämpfer), który kieruje się zasadą bezwzględnej surowości wobec każdego, kto przeszkadza w pracy urzędu lub narusza jego autorytet. Nie unikał argumentacji narodowościowej — w odpowiedzi na skargę Nowickiego ostentacyjnie podkreślał jego polskie pochodzenie, sugerując, że germanizację wykorzystuje on wyłącznie do osiągania osobistych korzyści.

Jego sposób prowadzenia urzędu cechowała mieszanina formalnej skrupulatności w sprawozdaniach i twardych, często konfrontacyjnych metod zarządzania personelem. Jednocześnie w jego wypowiedziach można dostrzec poczucie osobistej misji oraz przekonanie o konieczności ścisłego egzekwowania przepisów w warunkach wojny.

W 1944 r. Brake został odwołany z funkcji w Błaszkach i przeniesiony do urzędu starosty w Kaliszu. Oficjalnym powodem była reorganizacja kadrowa, jednak wcześniejsze raporty sugerują, że powodem mogły być powtarzające się konflikty i skargi.

Brakuje informacji o jego losach po 1945 roku. Wielu urzędników niemieckiej administracji Kraju Warty ewakuowało się w styczniu tego roku wraz z wycofującymi się wojskami niemieckimi. Część z nich uniknęła odpowiedzialności, osiedlając się w strefach zachodnich. Nie wiadomo, czy Adolf Herwarth Brake przeszedł proces denazyfikacji ani gdzie spędził ostatnie lata życia.

Tabela źródeł archiwalnych dotyczących Adolfa Herwartha Brakego:

Data / okres	Wydarzenie / informacja	Źródło archiwalne	Uwagi
8 listopada 1906	Narodziny w Halberstadt, Saksonia	Urząd Stanu Cywilnego w Halberstadt – akt urodzenia	Syn Georga Bruno Herwartha Brake i Ottomarii z d. Mönnig
1930–1939	Kariera urzędnicza w Niemczech	Niemieckie rejestry urzędnicze (Beamtenverzeichnis)	Uzyskanie tytułu inżyniera i stopnia Verwaltungsassessor
przed 1940	Małżeństwo z Emmą Margarete Becker	Urząd Stanu Cywilnego w Berlinie – akt małżeństwa, Nr 576 (Eheaufgebotsregister Nr. 578)	Ślub w Berlinie; oboje zamieszkali przy Ostmarkstraße
9 listopada 1939	Oddelegowanie do Reichsgau Wartheland	Telegraficzny rozkaz Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Rzeszy (RMdI)	Przeniesienie z urzędu w Delitzsch do powiatu kaliskiego
1939–1944	Pełnienie funkcji Amtskommissar w powiecie kaliskim	Akta administracyjne Regierungspräsident Litzmannstadt	Nadzór nad kilkoma Amtsbezirke
luty 1944	Przeniesienie do Amtsbezirk Schwarzau (Błaszki)	Pismo urzędowe z 19.01.1944, Regierungspräsident Litzmannstadt do Reichsstatthalter in Posen	Powód: doświadczenie w RAD
maj 1944	Odwołanie z funkcji Amtskommissar w Schwarzau	Pismo z 23.05.1944 z kancelarii Reichsstatthalter	Oficjalne zatwierdzenie zmiany personalnej
styczeń 1945	Prawdopodobna ewakuacja z Kraju Warty	Brak zachowanego dokumentu bezpośredniego	Ewakuacja administracji niemieckiej przed ofensywą Armii Czerwonej
po 1945	Nieznane dalsze losy	Brak danych w powojennych rejestrach ludności i denazyfikacji	Prawdopodobne osiedlenie się w strefie zachodniej Niemiec

Nr 576
(Rejestr zapowiedzi małżeńskich Nr 578)

Przed niżej podpisanym urzędnikiem stanu cywilnego stawili się dziś w celu zawarcia małżeństwa:

1. Inżynier, asesor administracyjny Adolf Herwarth Brake,
   którego tożsamość potwierdzono na podstawie aktu urodzenia,
   wyznania ewangelickiego,
   urodzony dnia 8 listopada 1906 roku w Halberstadt, powiat Halberstadt,
   zamieszkały w Berlinie, Ostmarkstraße 4,
   syn burmistrza w stanie spoczynku Georga Bruno Herwartha Brake i jego żony Ottomarii z domu Mönnig, oboje zamieszkali w Halberstadt.

2. Asystentka lekarska Emma Margarete Becker,
   której tożsamość potwierdzono na podstawie aktu urodzenia,
   wyznania ewangelickiego,
   urodzona dnia 6 maja 1912 roku w Berlinie,
   zamieszkała w Berlinie, Ostmarkstraße 15,
   córka robotnika Hermanna Beckera i jego żony Emmy z domu Müller, oboje zamieszkali w Berlinie.

Herwarth Brake - akt ślubu.Ślub z Emmą Margarete Becker zawarł w Berlinie, 
 w okresie wcześniejszym niż jego delegacja do Kraju Warty.

W Archiwum Państwowym w Poznaniu znajdowała się teczka Brakego, którą udało mi się pozyskać i przeanalizować. Archiwum Państwowe w Poznaniu, Namiestnik Rzeszy w Okręgu Kraju Warty – Poznań, sygn. 53/299/0/12/3509, Amtskommissar Brake (Brage), 1942–1944.

Konflikt w Schwarzau (Błaszki), 1942–1943 — skarga Antona Nowickiego i odpowiedź Herrmanna Brakego

Wprowadzenie

Błaszki, w okresie okupacji niemieckiej przemianowane na Schwarzau, były siedzibą urzędu gminnego (Amtsbezirk), kierowanego przez Amtskommissara – urzędnika mianowanego przez władze okupacyjne. Od 1 lipca 1942 r. funkcję tę pełnił Herrmann Brake, sprowadzony z Detmold w Rzeszy. Zadania Amtskommissara obejmowały egzekwowanie obowiązkowych dostaw mięsa i tłuszczów (Pflichtablieferung), nadzór nad pracą rzeźni miejskiej, kontrolę nad aprowizacją i nadzorowanie lokalnej administracji. W warunkach okupacji były to stanowiska o ogromnej władzy nad codziennym życiem ludności — zarówno polskiej, jak i niemieckiej oraz volksdeutschów.

W drugiej połowie 1942 r. w urzędzie doszło do narastającego konfliktu między Brakem a dozorującym rzeźnię Antonem Nowickim, volksdeutschem zamieszkałym w Schwarzau, którego syn służył w Wehrmachcie. Spór przerodził się w formalną skargę do namiestnika Rzeszy w Poznaniu.

Skarga Antona Nowickiego

(tłumaczenie z języka niemieckiego, 21 listopada 1942 r.)

„Dnia 19 listopada bieżącego roku ustnie uprzedziłem mojego wuja, a także w formie bezpośredniego oskarżenia przedstawiłem swoją skargę.

Ja, Anton Nowicki, robotnik leśny, posiadam krowy w Obstein, a od tamtejszych znajomych przez 14 dni oddawałem mleko w ramach obowiązkowych dostaw kontyngentowych. Przez cały rok wykonywałem wszystkie prace przy oborze samodzielnie, aż Pan Komisarz Urzędu Gminnego przydzielił do obory trzech polskich robotników.

W dniu 16 listopada Pan Komisarz wezwał mnie wraz z tymi trzema robotnikami do swojego biura. Ustawił nas w kręgu i najpierw zapytał o stan inwentarza żywego oraz powody naszego spotkania. Pięć koni zostało zarekwirowanych i nie zwrócono ich. Zapytał mnie, czy chodziłem do mojego wuja — odpowiedziałem, że tak, byłem tam następnego dnia.

Następnie chciałem wpisać 25 groszy do książki obowiązkowych dostaw, a on uderzył mnie w twarz i znieważył słownie. Nazajutrz, kiedy byłem w domu, zapytałem dzieci, gdzie jest mleko, a one odpowiedziały w sposób bezczelny. Potem Pan Komisarz kazał mnie ponownie przyprowadzić, zarzucając mi słowa, których nie wypowiedziałem. W trakcie rozmowy uderzył mnie 8–10 razy przed innymi, grożąc zabraniem 25 marek.

Zostałem pobity i znieważony przez Pana Komisarza. Obecnie nie mogę wykonywać pracy jako robotnik leśny. Proszę o przeprowadzenie ostatecznego dochodzenia na miejscu w Schwarzau oraz o rozpatrzenie mojej skargi w całości.”

skarga Antona Nowickiego z Schwarzau (Błaszki)
 przeciwko komisarzowi Herrmannowi Brake 1
Archiwum Państwowe w Poznaniu,
Namiestnik Rzeszy w Okręgu Kraju Warty – Poznań,
sygn. 53/299/0/12/3509, Amtskommissar Brake (Brage), 1942–1944.

 Odpowiedź Herrmanna Brakego

(tłumaczenie z języka niemieckiego, 9 stycznia 1943 r.)

Brake odrzuca zarzut pobicia, przedstawiając siebie jako urzędnika, który od początku starał się uporządkować pracę rzeźni. Twierdzi, że Nowicki był niepiśmienny, nie miał kwalifikacji rzeźniczych, a ponadto dopuszczał się nadużyć: wkładania części wpływów do własnej kieszeni, niewłaściwego rozliczania sprzedaży mięsa, braku rozliczenia z dostarczonego drewna z odpadami.

Opisuje incydent z 10 sierpnia 1942 r., kiedy Nowicki miał wydać mięso z przymusowo ubitej krowy bez zezwolenia i ukrywać ten fakt przez 24 godziny. Wskazuje, że takie zachowanie podważało zaufanie do rzeźni i dowodziło jego niezdolności do pracy.

Brake przyznaje, że w trakcie kłótni chwycił Nowickiego za ramiona i mógł nazwać go „Schieberem” (spekulantem), ale zaprzecza, jakoby go uderzył. Twierdzi, że zaproponował mu 25 marek w ramach ugody, a nie groźby. W dalszej części odpiera zarzuty, atakując Nowickiego personalnie — określa go jako „Polaka z mentalnością i sposobem działania jak Polak”, sugeruje, że germanizację wykorzystuje wyłącznie dla osobistych korzyści, a fakt, że jego syn służy w Wehrmachcie, traktuje jako „niesmaczną reklamę” własnej osoby.

Na zakończenie Brake podkreśla swoją lojalność wobec NSDAP, długoletnie doświadczenie urzędnicze i stosowanie zasady „bezwzględnej surowości wobec każdego, kto przeszkadza w pracy urzędu”.

Incydent z 10 sierpnia 1942 r.
Brake: Oskarża Nowickiego o wydanie mięsa z ubitej krowy
bez zezwolenia i zatajenie tego faktu przez 24 godziny.
Archiwum Państwowe w Poznaniu,
Namiestnik Rzeszy w Okręgu Kraju Warty – Poznań,
sygn. 53/299/0/12/3509, Amtskommissar Brake (Brage), 1942–1944.

Obie relacje potwierdzają, że między Nowickim a Brakem narastał ostry konflikt od kilku tygodni po objęciu urzędu przez komisarza. W obu wersjach pojawia się incydent fizycznego kontaktu oraz kwota 25 marek, jednak interpretacja jest skrajnie odmienna: dla Nowickiego była to groźba i upokorzenie, dla Brakego — próba ugody.

Nowicki skupia się na opisie pobicia i złego traktowania, pomijając kwestie rozliczeń czy podejrzeń o nadużycia. Brake odwrotnie — minimalizuje znaczenie rzekomego pobicia, a jako główny motyw konfliktu przedstawia niekompetencję i nielojalność skarżącego. Wersja Brakego zawiera liczne szczegóły o rzekomych defraudacjach, które nie pojawiają się w relacji Nowickiego.

Odpowiedź Brakego jest również obciążona wątkiem narodowościowym — oskarża on Nowickiego o „polskie” sposoby działania, co w realiach polityki narodowościowej Kraju Warty miało charakter dyskredytujący i mogło wpłynąć na ocenę wiarygodności skarżącego przez władze.

Komentarz historyczny

Postępowanie to ujawnia mechanizmy działania okupacyjnej administracji w Kraju Warty, w której nawet Volksdeutsch, formalnie uprzywilejowany wobec Polaków, mógł znaleźć się w konflikcie z niemieckim urzędnikiem sprowadzonym z Rzeszy. Spory tego rodzaju ujawniają, że napięcia występowały nie tylko na linii Niemcy–Polacy, lecz również wewnątrz samego aparatu administracyjnego, w relacjach personalnych, zawodowych i narodowościowych.

Procedura skarg, choć przewidziana w systemie, była narzędziem, z którego skutecznie mogli korzystać przede wszystkim ci, którzy posiadali status obywatela Rzeszy lub Volksdeutscha. Zarzut „Schieberei” w realiach wojny był szczególnie poważny — dotyczył spekulacji i czarnego rynku, a jego użycie mogło zaważyć na losie urzędnika. W tej sprawie pojawia się on jako element zarówno obrony Brakego, jak i potencjalnego oskarżenia wobec Nowickiego.

Całość korespondencji i przebieg postępowania wskazują, że sprawa miała nie tylko wymiar dyscyplinarny, ale i propagandowy, a jej rozstrzygnięcie mogło być uzależnione od układów personalnych w administracji i strukturach NSDAP, a nie od obiektywnego ustalenia faktów.

Osoby w dokumencie

Herwarth Brake – sekretarz rządowy, były mistrz polowy w RAD (Reichsarbeitsdienst – Służba Pracy Rzeszy). Miał doświadczenie w organizacji robót publicznych i prawdopodobnie kierował akcjami przymusowej pracy. Dokument pokazuje, że po ograniczeniu tych robót jego rola stała się zbędna, a dalsze pełnienie funkcji uznano za „niepożądane” (co mogło oznaczać zarówno brak przydatności, jak i konflikt personalny).
Karl Tölle – inspektor nadzorujący urząd, rocznik 1900, wcześniej urzędnik w powiecie Lippe (Niemcy). Od 1942 roku był urzędnikiem dla Kalisch-Land, teraz tymczasowo przeniesiony do Schwarzau.

•  

Treść Pisma:

Prezydent Rejencji
A.Z.: I K: 1723/02-0

Przy odpowiedzi należy podać temat oraz znak sprawy.

Litzmannstadt, dnia 19 stycznia 1944 r.
Steinstr. 15
Telefon 23290–34

Do
Pana Namiestnika Rzeszy w Poznaniu

Dotyczy: Stosunki personalne komisarzy urzędowych; tu: okręg urzędowy Schwarzau, powiat Kalisz.

Bez dekretu
Referent: Radca rządowy Schlobach

Zgodnie z telegraficznym zarządzeniem Pana Ministra Spraw Wewnętrznych Rzeszy z dnia 9.11.1939 r. – Berlin nr 58/52 – podporządkowany służbowo staroście powiatu Kalisz sekretarz rządowy Herwarth Brake z urzędu starostwa w Delitzsch został wyznaczony do wykonywania obowiązków komisarza urzędowego w różnych okręgach urzędowych. Z uwagi na swoje wcześniejsze doświadczenie jako były mistrz polowy w Służbie Pracy Rzeszy (RAD) wykonał on również uznane usługi przy różnych akcjach robót publicznych. Dlatego został tymczasowo mianowany administratorem okręgu urzędowego Schwarzau.

Po tym, jak z miejscowych względów akcje robót publicznych musiały zostać w dużym stopniu ograniczone i tym samym nie miał on już znaczących zadań jako komisarz urzędowy, okazało się, że nie można go przydzielić do innego, wymagającego obsadzenia okręgu urzędowego. W rezultacie jego dalszy pobyt w Schwarzau stał się niepożądany. Brake, rozumiejąc tę sytuację, okazał potrzebne zrozumienie i poprosił o zwolnienie ze stanowiska komisarza urzędowego. Został więc zwolniony z administrowania okręgiem urzędowym Schwarzau i przeniesiony z powrotem do urzędu starosty w Kaliszu.

Na miejsce Brake’a został mianowany inspektor nadzorujący urząd Karl Tölle, ur. 23.01.1900 r., z urzędu komisarza urzędowego okręgu Kalisch-Land, do tymczasowego prowadzenia spraw komisarza urzędowego w Schwarzau. Tölle, który wcześniej był urzędnikiem administracji powiatu w Lippe, został w 1942 r. przez starostę powiatu Kalisz ostatecznie zatrudniony jako urzędnik dla okręgu urzędowego Kalisch-Land i dotąd wielokrotnie sprawdził się w zastępstwie jako komisarz urzędowy.

Proszę o  zgodę na to rozwiązanie, przy czym zaznaczam, że w przypadku powierzenia funkcji Töllemu nie chodzi na razie o obsadzenie stanowiska na stałe, lecz jedynie o tymczasowe zastępstwo.

P. 17.1.44

1. Przekazać do Ministerstwa – sprawy personalne

2. Do akt

W zastępstwie:
(podpis)