Aresztowani z Kalisza, akcja Gestapo 15.04.1940. Obóz Dachau, Mauthausen Gusen, Sachsenhausen.

 autor: Dominika Pawlikowska

Aresztowani z Kalisza 15.04.1940 

Przez całe życie czekałam, aż historycy opiszą akcję aresztowań w Kaliszu i okolicy z dnia 15.04.1940 roku, ponieważ wówczas aresztowano aż troje moich najbliższych, w tym mojego dziadka, wówczas 31-letniego Mariana Wiewiórkowskiego, naczelnika poczty w Opatówku. Niestety nie doczekałam się. 

Literatura na ten temat praktycznie nie istnieje. Ubóstwo opisu akcji eksterminacyjnej polskiej inteligencji n terenie Kalisza i okolic zaskakuje. 

Przywołam tu choćby książkę z 1979 roku wydaną w Kaliszu związku z 40-tą rocznicą napaści Niemiec na Polskę Zbrodnie hitlerowskie na ziemi kaliskiej w latach 1939-1945 pod redakcją Antoniego Czubińskiego.

Akcja aresztowań w ramach akcji zwanej "Intelligenzaktion" lub "Polenaktion"  została opisana w niej jednym zdaniem: Trudno dziś ustalić, ilu kaliszan zostało wywiezionych podczas okupanta do różnego rodzaju obozów kaźni i zagłady" (str. 212)

Wynika z tego, że wymordowanie polskich obywateli, w tym mieszkańców Kalisza,  nie zasługuje na dalsze dociekanie i opis. 

Z kolei żadnej wzmianki o aresztowaniach i deportacjach do obozów na terenie Niemiec i Austrii nie ma w książce "Dzieje Kalisza" praca zbiorowa pod redakcją Wł. Rusińskiego, Wyd. Poznańskie 1977. W czasach "dyktatury proletariatu" nie poświęcono uwagi temu zagadnieniu uwagi nawet w rozdziale "Eksterminacyjna  polityka okupanta w Kaliszu". Na stronie 639 skwitowano wymordowanie inteligencji dwoma zdaniami: "Szczególnie zaciekłym prześladowaniom została poddana polska inteligencja. Ustalaniom przynależności do tej grupy zajmowały się specjalne oddziały policji, które sporządzały listę na podstawie donosów miejscowych volksdeutschów oraz agentów i konfidentów gestapo, a także dokonywały aresztowań".

Ustaliłam częściowo nazwiska i losy aresztowanych w tej akcji. Na dalsze badania potrzebuję czasu.

Ustaliłam natomiast nazwiska aresztowanych podczas tej akcji dla okolic Kalisza, tzw. Landkreis Kalisch: Wirtualne Muzeum. Historia w sepii. : Listy proskrypcyjne dla okręgu Kalisza. Intelligenzaktion. Liste der Polenführer und der polnischen Intelligenz. Na temat tej akcji napisałam dwie książki. 

O tej akcji na terenie Opatówka "Historia w sepii. Opatówek. Wiewiórkowscy" oraz na terenie gminy Blizanów "Akcja Gestapo przeciwko polskiej inteligencji na terenie gminy Blizanów".

Proszę wszystkich o pomoc i kontakt, jeśli znacie rodziny wymienionych osób:

Mapa Kalisza 1945, nazwy ulic

1. Adamkiewicz Stefan/Szczepan, ur. 02.09.1900 Kalisz, zam. Kalisz ul. Szkolna 6, woźny szkolny, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6307, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940, zamordowany 26.11.1940. "Został doprowadzony na polecenie Gestapo. Wyżej wymieniony znany jest jako zdecydowany przeciwnik Niemiec i z tego powodu jest niepożądany"*

2. Andrecki Czesław, ur. 10.06.1900 w Kalisz, zam. Kalisz ul. Ogrodowa 32, 67, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6363, deportowany do KL Mauthausen-Gusen. Zamordowany 07.11.1941.

3. Andrzejczak Władysław, 09.06.1889 Kalisz, zam. Kalisz ul. Częstochowska 75, żonaty, 2 dzieci, robotnik, 06.05.1940 deportowany do Dachau, nr 8488, 26.06.1940 deportowany do Mauthausen Gusen, zamordowany 06.01.1941.

4. Bartosik Kazimierz, ur. 18.01.1905 Ilno, zam. Kalisz ul. Karenbachstrasse 69, żonaty, 1 dziecko, rzeźnik, 06.05.1940 deportowany do Dachau nr 8487, deportowany 26.06.1940 do Mauthausen Gusen. Zamordowany 08.08.1941.

5. Bednarek Zygmunt, ur. 05.02.1918 Hechlingen, Kalisz Lutzhestr./Łódzka 67, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6342, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 06.06.1940.

6. Bielak Stefan, ur. 24.08.1903 Borków, robotnik, zam. Kalisz ul. Górnośląska, Dachau nr 6375, 03.09.1940 deportowany do KL Sachsenhausen

7. Biernacki Aleksander, ur. 11.01.1900 Łódź, zam. Kalisz, ul. Widok 3, rzeźnik, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6329, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940. Zamordowany 12.01.1941.

8. Biernacki Stefan, ur. 15.08.1880 Kielce, zam. Kalisz ul. Limanowskiego 7, żonaty, 3 dzieci, księgowy, deportowany 06.05.1940 do Dachau, nr 8627, prawdopodobnie deportowany do KL Buchenwald.

9. Bilski Adam, ur. 10.04.1920 lub 1919 Kalisz, zam. Kalisz ul. Górna 2, 06.05.1940 deportowany do Dachau nr 8482, deportowany 26.06.1940 do Mauthausen Gusen. Na stronie www.straty.pl podano: Informacje o prześladowaniach- Źródło: „Sonderfahndungsbuch Polen”, Herausgegeben vom Reichskriminalpolizeiamt Berlin C2, Wederscher Mark 5/6, 1939 Berlin, cywilna ofiara wojny: zmuszony do ukrywania. Powody ukrywania: wpisany do "Specjalnej księgi Polaków ściganych listem gończym".

10. Biniecki Franciszek, ur. 25.08.1897 Łask, Kalisz ul. Lipowa 8, żonaty, 2 dzieci, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6128, deportowany do KL Neuengamme 24721. Zamordowany w Dachau 03.05.1941.

11. Błaszczyk Józef, ur. 01.03.1987 Steczniów, zam. Kalisz, ul. Warszawska 33, rolnik, deportowany do Dachau 06.05.1940 nr 8026. Zamordowany w Dachau 07.04.1942.

12. Błaszczyński Jan, ur. 25.01.1920 Stawiszyn, zam. Kalisz ul. Goethego 2, deportowany do Dachau 26.05.1940, nr 12342. Wyzwolony w Dachau.

13. Błędowski Adrian, ur. 31 stycznia 1917 w Kalisz, Kalisz ul. Schillera 9, Dachau 24027. Wyzwolony w Dachau.

14. Bogucki Leon, ur. 25.06.1898 Moraczewo, zam. Kalisz Poznańska 4, rolnik, żonaty, 1 dziecko, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6332, wyzwolony w Dachau?

15. Borkowski Stanisław, ur. 02.04.1920 Kalisz, zam. Kalisz ul. Goeringa 13, deportowany do Dachau 26.05.1940, Dachau nr 12347, zwolniony 15.08.1940.

16. Bublicki Antoni, ur. 27.01.1901 Iwanowice, Kalisz ul. Górnośląska 32, krawiec, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6348, zamordowany 22.03.1944.

17. Buczyński Marian, ur. 9.08.1905 Turek, Kalisz ul. Widok 14, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6327, 25.08.1940 deportowany do Neuengamme.

18. Bukowski Franciszek, ur. 08.01.1915, Oldenbrock/Holandia, zam. Kalisz ul. Goethestrasse 16, Dachau 6361

19. Chabierski Czesław, ur. 10.12.1902, zam. Kalisz, ul. Handlowa 6, żonaty, 2 dzieci, tkacz, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6330, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940, zamordowany 10.08.1941

20. Chmielewski Teodor, ur. 11.05.1894 Kalisz, zam. Kalisz, ul. Warszawska 26, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6302, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940, zamordowany 18.01.1941.

21. Cybulski Józef, ur. 13.11.1904 Błaszki, zam. Kalisz, Wilhelmstr.28, Dachau 6310, 26.04.1940 deportowany do Dachau, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940, zamordowany 24.12.1940

22. Darul Wincenty, ur. 22.03.1876 Chełmo, zam. Kalisz, Kruppstr. 7, 26.04.1940 deportowany do Dachau, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940, zamordowany 21.02.1941

23. Dąbrowski Tadeusz, ur. 16.09.1897 Łódź, zam. Kalisz, ul. Górnośląska 30, kupiec, 6 dzieci, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6325, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940, zamordowany 03.12.1940

24. Dolata Józef, ur 02.03.1897 Lipnica, zam. Kalisz Wissmannstr. 31, kupiec, 26.04.1940 deportowany do Dachau, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940, zamordowany 30.11.1941.

25. Dominiak Stefan/Szczepan, ur. 10.12.1895 Żelistaw, robotnik, zam. Kalisz Bismarckstrasse 47, 26.04.1940 deportowany do Dachau, 3.09.1940 deportowany do Sachsenhausen

26. Drobnik Kazimierz, ur. 17.02.1912 Łódź, zam. Kalisz ul. P.O.W 2, krawiec, 3 dzieci, 06.05.1940 deportowany do Dachau nr 8016, 6.05.1940 deportowany do Sachsenhausen

27. Dudek Mieczysław, ur. 25.05.1913 Kalisz, zam. Kalisz, Widok 32, kierowca, żonaty, 1 dziecko, 26.04.1940 deportowany do Dachau, nr 6354, 03.09.1940 deportowany do Sachsenhausen nr jeńca 31265. Zamordowany 11.03.1943.

28. Dymkowski Kazimierz, ur. 30.05.1922 Kalisz, zam. Kalisz Charlottenstr. 27, 26.05.1940 deportowany do Dachau, nr 12340, wyzwolony w Dachau.

29. Dymkowski Stefan, ur. 28.06.1921 Kalisz, zam. Kalisz Charlottenstr. 27, 26.05.1940 deportowany do Dachau, nr 11900, wyzwolony w Dachau.

30. Dziewanowski Władysław, ur. 24.09.1908 Długa Goślina/k. Poznania, zam. Kalisz Engegasse 12, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6379, 03.09.1940 deportowany do Sachsenhausen nr jeńca 31282. Zamordowany 12.03.1942.

31. Fetter Jan, ur. 09.01.1921 Jeziorsko, kupiec, 26.05.1940 deportowany do Dachau nr 12323, 13.12.1940 do KL Auschwitz.

32. Generowicz Franciszek, ur. 2.10.1912 Kalisz, zam. Kalisz, 06.06.1940 deportowany do Dachau nr 8430, 26.06.1940 deportowany do KL Auschwitz.

33. Jędrzejewski Józef, ur. 05.02.1912, zam. Kalisz Karl Peterstrasse /Wąska 15, deportowany do Ravensbrück , przeniesiony do Dachau 05.02.1943 nr 32099

34   Waliński Kazimierz, ur. 21.02.1899  Chałupska/Moglino, zam. Kalisz Tannenbergstrasse 31, kowal, żonaty, 1 dziecko, aresztowany 15.04.1940, deportowany do Dachau nr 6360, blok 16, wyzwolony przez US Army.

35    Wozniak Andrzej, ur. 29.11.1877 Winiary/Kalisz, zam. Kalisz Łódzka 1, żonaty, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6127 

36   Glapa Stanisław, ur. 24.01.1906 Kalisz, zam. Kalisz ul. Wodna 1l, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6381, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940. W zachowanym rozkazie opisano go w sposób następujący: "Zachowuje się aktywnie wobec Niemców, o każdej porze gotów jest zbrojnie walczyć o polskość przeciwko Niemcom"; z "Dzieje Kalisza" Pod redakcją: Rusińskiego

37    Godel Wacław, ur. 01.11.1887 Błaszki, zam. Kalisz Hindenburgstrasse/Śródmiejska 18, restaurator, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6300, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940. Zamordowany 13.11.1940.

38   Górnicki Stanisław, ur. 29.12.1888 Rylsk Mały, zam. Kalisz Guetterstr. 36, 06.06.1940 deportowany do Dachau nr 6320, artysta malarz, żonaty, 3 dzieci, wyzwolony w Dachau?

39   Górnicki Tadeusz, ur. 24.03.1915 Szczypiorno, zam. Kalisz Goetherstr. 36, artysta malarz, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6321, wyzwolony w Dachau.

40   Grabarczyk Ignacy, ur. 11.07.1873 Turek, Kalisz ul. Poznańska 19, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6378, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940.

41   Grabarczyk Stanisław, ur. 01.01.1887 Turek, Kalisz ul. Poznańska 19, malarz, żonaty, 9 dzieci, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6352, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940, zamordowany 23.05.1941.

42   Grabski Józef, ur. 11.12.1890 Częstochowa, Kalisz ul. Limanowskiego, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 8491, zamordowany w Hartheim 22.01.1942 lub 23.03.1942.

43   Gryndziński Józef, ur. 05.02.1907 Kalisz, Kalisz ul. Niemojowskich 11, kierowca, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6113, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 06.06.1940. Zamordowany 14.11.1941.

44   Grzegorek Lorenc, ur. 07.06.1895 Kościelna Wieś, zam. Kalisz ul. Poznańska 51, kupiec, żonaty, 3 dzieci, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6328, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940. Zamordowany w centrum eutanazji Hartheim 20.08.1941.

45   Grzelak Michał, ur. 29.08.1912 Rychnów, zam. Rychnów, 6.05.1940 deportowany do Dachau nr 7970, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 26.06.1940.

46   Hermanowicz Michał, ur. 22.04.1891 Wilno, zam. Asnyka 3,  żonaty, 1 dziecko,  26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6353/14618, zamordowany 07.04.1941.

47   Jakubowski Stefan, ur. 28.07.1911 Kalisz, zam. Kalisz ul. Kantstrasse 5, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6312, deportowany do KL Sachsenhausen.

48  Janiak Kazimierz, ur. 23.12.1919 Charłupia Wielka, zam. Kalisz ul Gratzerstrasse/Ciasna 2, urzędnik, był uciekinierem z obozu jenieckiego do którego się dostał po bitwie nad Bzurą. W Kaliszu po ucieczce ukrywał się. Podoficer WP. Miał 18 lat w momencie wybuchu II Wojny Światowej. Dnia 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6308, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940. W książce „Zbrodnie hitlerowskie na ziemi kaliskiej w latach 1939-45” na str. 178 znajduje się orzeczenie policyjne kierujące go do obozu koncentracyjnego: „Janiak był polskim podoficerem i jest wrogo nastawiony do niemieckości”. Podpisane - Polizmeister Winzer. Przeżył pobyt w obozach. Informacja od wnuka p. Tomasza Janiaka.

Fiszka jeńca Dachau K.Janiaka

49    Jendrecki Józef, ur. 19.09.1899 Sulmów, zam. Kalisz Am Staatsgraben/Babina 1, restaurator, żonaty, 2 dzieci, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6301, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940.

50   Jopek Józef, ur. 25.10.1897 Dobrzec/Kalisz, zam. Kalisz ul. Dworcowa 8, młynarz, żonaty, 2 dzieci, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6326, deportowany 03.09.1940 do KL Sachsenhausen nr 31716. Zamordowany 23.09.1940.

51   Kaczmarek Józef, ur. 22.12.1893 Kalisz Piwonice, rolnik, żonaty, 3 dzieci, 06.05.1940 deportowany do Dachau nr 7988, 26.06.1940 deportowany do KL Mauthausen-Gusen, Zamordowany 10.12.1941 w Hartheim-centrum eutanazji.

52   Kaleciński Mieczysław, ur. 21.06.1901 Kalisz, zam. Kalisz ul. Am Königsweg 1/B. Pobożnego, piekarz, żonaty, 1 dziecko, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6335, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940. Zamordowany 05.12.1941 w Hartheim-centrum eutanazji.

53   Kania Michał, ur. 04.09.1892 Dobrzec/Kalisz, zam. Kalisz Viktoriastrasse 3, robotnik, żonaty, 3 dzieci, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6313, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940. Zamordowany 20.11.1940.

54   Katarzyniak Kazimierz, ur. 20.01.1900, zam. Kalisz ul. Szkolna 1, mistrz rzeźnicki, aresztowany 15.04.1940, deportowany 26.06.1940 do KL Dachau nr 6109, następnie 16.08.1940 do Mauthausen Gusen. Zamordowany 16.10.1941.

55   Kęsikowski (Kensikowski) Jan, ur. 24.08.1907 Kalisz, zam. Kalisz, Częstochowska 32, betoniarz, żonaty, 3 dzieci, 06.05.1940 deportowany do Dachau nr 8481, deportowany 03.09.1940 do KL Sachsenhausen nr 31645. Zamordowany 14.06.1941.

56   Knychas Antoni, ur. 08.01.1901, Kalisz, zam. Kalisz ul. Tannenbergstrasse 79/Korczak?, robotnik, żonaty, 4 dzieci, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6366, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940. Zamordowany 18.10.1940.

57   Kopacki Józef, ur. 13.08.1898 Dortmund, zam. Kalisz ul. Wienerstrasse 30/ ul. Złota, robotnik, 06.05.1940 deportowany do Dachau nr 8023, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 26.06.1940. Zamordowany 18.09.1940.

58    Kozłowski Stefan, ur. 27.12.1903, zam. Kalisz ul. Falkowska 2, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6377, umieszczony w księdze pamiątkowej Gedenkbuch Ravensbrück, strona straty.pl podaje, że został zamordowany w Dachau 16.09.1942.

59   Koźlik Michał, ur. 14.09.1896 Tykadłów, zam. Kalisz ul. Brennerstrasse 6, 06.05.1940 deportowany do Dachau nr 8493, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 26.06.1940. Zamordowany 30.11.1941.

60   Krajewicz Czesław, ur. 21.01.1907 Grabowo, zam. Kalisz ul. Tannenbergstrasse 37, żonaty, ślusarz, 06.05.1940 deportowany do Dachau nr 8496, deportowany 03.09.1940 do Sachsenhausen.

61   Królikowski Józef, 02.04.1906 Nosków, zam. Kalisz, ul. Wrocławska 63, żonaty, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6373, 08.04.1941 deportowany do KL Ravensbruck, ?

62    Kruk Jakub, ur. 25.01.1897 Żupawa, zam. Kalisz ul. Zeppelinstrasse 17/Asnyka, żonaty, 3 dzieci, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6368, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940, zamordowany 15.10.1940.

63   Krzeszkiewicz Władysław, ur. 05.04.1913 Kalisz, zam. Kalisz ul. Górnośląska 42, murarz, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6311, wyzwolony w Dachau.

64   Krzyżanowski Józef, ur. 19.05.1896 Frankowizna, zam. Kalisz, ul. Friesenstr. 12, robotnik, żonaty, 1 dziecko, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6350, deportowany do KL Sachsenhausen 03.09.1940 nr 31336, zamordowany 26.12.1940.

65   Kubiński Henryk, 06.01.1895 Adelin, zam. Kalisz Goethestrasse/Kościuszki 20/7, kupiec, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6316, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940. Zamordowany w centrum eutanazji 18.8.1941 w Hartheim.

66   Kurzajek Piotr, ur. 23.09.1915 Kalisz, zam. Kalisz H. Göringstrasse/ Aleja Wolności 15, kierowca, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6374, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940. Zamordowany 14.09.1941 w KL Gusen.

67   Laskowski Tadeusz, ur. 10.11.1906 Kalisz, zam. Kalisz ul. Am Markt 4 ( Rynek 4). wolny, urzędnik, 06.05.1940 deportowany do Dachau nr 8490, deportowany 26.06.1940 do Mauthausen Gusen. Zamordowany 22.08.1940.

68   Lewicki Stanisław, 06.04.1892 Kalisz, zam. Kalisz Goethestrasse/Kościuszki 16, kominiarz, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6304, deportowany do KL Sachsenhausen nr 31583. Zamordowany 15.10.1942 Bernburg ( Była Klinika Psychiatryczna w Bernburgu stała się jednym z sześciu ośrodków zagłady osób, uznanych przez nazistowskich lekarzy za niepełnowartościowe. W mieszczącej się w piwnicy komorze gazowej między listopadem 1940 r. a sierpniem 1941 r. zostało zamordowanych ponad 9 tys. ludzi. Ich zwłoki – często poddawane sekcji w celu pobrania preparatów – palono, a popioły wsypywano do Soławy. Wstrzymanie w 1941 r. masowej eksterminacji chorych i niepełnosprawnych w Bernburgu nie oznaczało końca mordu, bowiem wkrótce w ramach „Akcji T4 f13” rozpoczęto tu likwidację niezdolnych do pracy osób pochodzenia żydowskiego. Do marca 1943 r. w Bernburgu zagazowano dalsze 5 tys. osób).

69   Lewiński Stanisław, ur. 14.09.1912 Kalisz, zam. Kalisz Dobrzec, telemonter, wolny, 06.05.1940 deportowany do Dachau nr 7984, następnie 13.12.1940 do Auschwitz.

70   Lipka Jan, ur. 19.12.1906 Mszczonów, zam. Kalisz ul. Widok 65, kupiec, żonaty, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6309, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940. Zamordowany 09.05.1941.

71    Liske Zygmunt, ur. 26.02.1904 Kalisz, zam. Kalisz ul. Nowy Świat 34, wolny, kupiec, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6341, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940.

72   Machowczyk Zygmunt, ur. 15.01.1908 Kalisz, zam. Kalisz ul. Greiserstrasse 23, żonaty, 2 dzieci, 06.05.1940 deportowany do Dachau nr 8483, deportowany 26.06.1940 do Mauthausen-Gusen. Zamordowany 02.12.1940.

73   Maciołek Józef, ur. 10.12.1890 Cielce/Turek, zam. Kalisz ul. Wienerstrasse 8/ul. Złota od ul. Chopina w górę/, żonaty, 8 dzieci, robotnik, betoniarz, 06.05.1940 deportowany do Dachau nr 8494, następnie do KL Sachsenhausen.

74   Marciniak Adam, ur. 18.01.1897 Zduńska Wola, zam. Majków, żonaty, 2 dzieci, 06.05.1940 deportowany do Dachau nr 7981, 03.08.1940 deportowany do Sachsenhausen.

75   Marszał Jan, ur. 09.06.1913 Kalisz, zam. Kalisz ul. Borzigstrasse 41/7, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6324, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940. Zamordowany 29.01.1941.

76.  Marszewski Leopold, ur. 08.11.1913 w Choczu, zam. Kalisz Sobieskistrasse 28, kupiec.

77   Matuszewski Adam, ur. 20.12.1903 Kalisz, zam. Kalisz ul. Widok 68, tkacz, żonaty, 2 dzieci, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6331, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940.

78   Matyjasz Stefan, ur. 29.01.1909 Kalisz, zam. Kalisz ul. Kriegstrasse 1, żonaty, 2 dzieci, piekarz, 06.05.1940 deportowany do Dachau nr 8489, deportowany 26.06.1940 do Mauthausen-Gusen. Zamordowany 01.10.1940.

78   Młynarczyk Józef, ur. 19.11.1897 Morawin, zam. Kalisz ul. Bergstrasse 1, żonaty, 3 dzieci, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6319, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940. Zamordowany 04.03.1941.

79   Mytka Stefan, ur.10.10.1889 Rogasen koło Lańcuta, zam. Kalisz, Bismarckstrasse 13, robotnik, wdowiec, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6372, deportowany 03.09.1940 do Sachsenhausen nr jeńca 31592. Zamordowany 17.01.1941.

80   Napieralski Edmund, ur. 03.11.1906 Zgórz, zam. Kalisz Borsigstrasse 3/Asnyka/, żonaty, 2 dzieci, tapicer, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6322, wyzwolony w Dachau?

81   Nowakowski Michał, ur. 15.08.1890 Kalisz, zam. Kalisz ul. Lüdingenstrasse 16, żonaty, 4 dzieci, 06.05.1940 deportowany do Dachau nr 8485, deportowany 26.06.1940 do Mauthausen-Gusen nr 2816.

82   Oliwiecki Michał, ur. 26.09.1896 Dąbie, zam. Kalisz ul. H. Göringstrasse/ Aleja Wolności 17, żonaty, 2 dzieci, stolarz, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6303, wyzwolony w Dachau.

83   Orczykowski Stefan, ur. 26.03.1907 Łaszków, zam. Kalisz ul. Gratzerstrasse/Ciasna? 11, gospodarz domu, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6305, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940, zamordowany 07.09.1941.

84   Papuziński Franciszek, ur. 29.03.1915 Kalisz, zam. Kalisz ul. Hohestrasse 27, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6317, wyzwolony w Dachau?

85   Pawlak Władysław, ur. 16.06.1905 Ostrów Wlkp., zam. Kalisz ul. Am Stadtgraben 31, fryzjer, żonaty, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6367, w dniu 23.01.1941 deportowany do Kl Neuengamme, ?

86   Piechota Józef, ur. 25.12.1899 Bogdanów III, zam. Kalisz ul. Ogrodowa 17, robotnik, żonaty, 2 dzieci, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6355, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940, zamordowany 23.09.1940

87   Polkowski Jerzy, ur. 26.07.1918 Moskwa, zam. Kalisz, ul. Łódzka 9, student medycyny, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6318, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940, zamordowany 17.03.1941. W książce „Zbrodnie hitlerowskie na ziemi kaliskiej w latach 1939-45” na str. 178 znajduje się orzeczenie policyjne kierujące go do obozu koncentracyjnego: ”Polkowski jest maturzystą, udzielał się w harcerstwie, jest wrogo nastawiony do niemieckości”. Podpisane - Polizmeister Winzer.

88   Polowczyk Józef, ur. 24.07.1916 Mroczki Wielkie, zam. Kalisz ul. Goethestrasse 4/ Kościuszki/, kierowca, wolny, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6371, wyzwolony w Dachau.

89   Polowczyk Stefan, ur. 12.01.1910 Tykadłów, zam. ul. Horst-Wesselerstrasse 4/Gartenstrasse 4/10, wolny, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6370, włókiennik, przędzalnik, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6370, wyzwolony w Dachau.

90   Polowiak Stanisław, ur.19.03.1902 Kalisz, zam. Kalisz ul. Wiener Strasse 33/ Złota, żonaty, robotnik, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6343, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940, zamordowany 17.09.1941

91   Przybylski Adam, ur. 07.12.1901 Kalisz, zam. Kalisz ul. Tannenbergstrasse 6, żonaty, 5 dzieci, kupiec, 06.05.1940 deportowany do Dachau nr 8492, deportowany 26.06.1940 do Mauthausen Gusen. Zamordowany 19.01.1941.

92   Pytliński Aleksander, ur. 30.11.1888 Kalisz, zam. Kalisz, ul. Schlachthofstrasse 7/Rzeźnicza?, robotnik , żonaty, 1 dziecko, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6351, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940, zamordowany 31.07.1940.

93   Rajbiś Roman, ur. 22.02.1911 Kalisz, zam. Kalisz ul. Łódzka 76, żonaty, 2 dzieci, krawiec, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6339, wyzwolony w Dachau.

94   Skórniak Stefan, 20.03.1907 Kalisz, zam. Kalisz, ul. Obergasse 13, wolny, rzeźnik, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6334, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940, zamordowany 07.12.1941.

95   Skrzypiński Stefan, ur. 12.08.1890 Kalisz, zam. Kalisz ul. Krótka 3, kupiec, żonaty, 1 dziecko, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6306, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940, zamordowany 16.11.1940.

96   Sobczak Józef, ur. 03.12.1897 Pruszków/Kalisz, zam. Kalisz ul. Wichowstrasse/Wirchowstrasse 6, rolnik, żonaty, 3 dzieci, 06.05.1940 deportowany do Dachau nr 8497, 26.06.1940 deportowany do KL Mauthausen-Gusen. Zamordowany 09.02.1941.

97   Sroka Antoni, ur. 07.01.1904 Ostrów Wlkp., zam. Kalisz, ul. Łódzka 34, żonaty, 1 dziecko, zawód: Schachtmeister-specjalista od drążenia szybów, robót tunelowych, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6345, 13.12.1940 deportowany do Auschwitz.

98   Świeściak Władysław, ur. 25.5.1895 Wieruszów, zam. Kalisz ul. Poznańska 59, monter, żonaty, 1 dziecko, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6333, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940, zamordowany 29.10.1940 w Gusen.

99   Wąsik Stefan, ur. 07.02.1913 Kalisz, zam. Kalisz ul. Kruppstrasse 15/Ostrowska/, rzeźnik, żonaty, 1 dziecko, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6369, dnia 13.12.1940 do Kl Auschwitz, ?

100Witkowski Willy, ur. 29.09.1916 Netzbruch, zam. Kalisz ul. Gnesenerstrasse 53a/Plac Kilińskiego/, urzędnik, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6315, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940.

101Wolnicki Franciszek, ur. 01.12.1894 Praszka, zam. Kalisz ul. Lessingstrasse 2/Jabłkowskiego, kierowca ciężarówki, żonaty, 1 dziecko, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6365, deportowany do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940 zamordowany 19.8.1941 w Hartheim.

102Woźniak Stefan, ur. 26.08.1909  Kalisz, zam. Kalisz ul. Lessingstrasse 2/ Jabłkowskiego, ślusarz, żonaty, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6349, 03.09.1940 deportowany do Sachsenhausen nr jeńca 31599, zamordowany 07.05.1941.

103Wrzesiński Jan, ur. 25.07.1912 Czartki, zam. Kalisz ul. Tannenbaumstr. 36/Jodłowa?, żonaty, 1 dziecko, robotnik, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6336, wyzwolony w Dachau.

104Wypych Kazimierz, ur. 22.01.1907 Kalisz, zam. Kalisz ul. Częstochowska 32 / jak Kęsikowski/, betoniarz, żonaty, 2 dzieci, 06.05.1940 deportowany do Dachau nr 8030, deportowany 03.09.1940 do KL Sachsenhausen nr 31488. Zamordowany 24.03.1942 AL Klinker.

105 Zakulski Michał, ur. 14.09.1897, zam. Kalisz ul. Gartenstrasse /Ogrodowa 17, robotnik, wolny, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6376. Zamordowany 25.08.1940.

106Zieliński Piotr, ur. 08.12.1892 Kalisz, zam. Kalisz ul. Tannenbergstrasse 18, żonaty, 2 dzieci, cieśla, 26.04.1940 deportowany do Dachau nr 6337, 26.10.1940 zwolniony z obozu.

107Józwiak Józef, ur. 01.11.1908, Kalisz Wiener Strasse 18, 06.06.1940 deportowany do Mauthausen-Gusen 6357, 03.12.1941 deportowany do Dachau

108Józwiak Wiktor, ur. 15.12.1915, Kalisz Wiener Strasse 18, Wittenberge, Lager Stadtsaal (filia obozu Neuengamme)

109Jędrzejewski Henryk, ur. 17.04.1914, zam. Kalisz, Danzigerstrasse 6, deportowany do Ravensbrück, przeniesiony do Dachau 6380/32098, zamordowany 17.10.1942 w Hartheim. 

Transporty z Kalisza  do Dachau:

06.04.1940
26.04.1940
06.05.1940

06.06.1940

Lista aresztowanych 15.04.1940 z Kalisza

Źródło: APK, Wykaz osób aresztowanych przez placówkę Gestapo na terenie miast: Kalisza, Ostrowa, Turku.., Spuścizna T.Martyna, Sygn. 369

*Zbrodnie hitlerowskie na ziemi kaliskiej w latach 1939 1945 pod redakcją Antoniego Czubińskiego, str. 212.



Księga przyjęć do KL Dachau z nazwiskami kaliszan 1



Księga przyjęć do KL Dachau z nazwiskami kaliszan 2



Księga przyjęć do KL Dachau z nazwiskami kaliszan 3






Nazwy ulic

Am Poststraße- Zamkowa

Am Prosnaufer - Wodna

Am Staatgraben-Babina, Niecała

Adolf Hitlerplatz- Św. Józefa

Am Markt - Nowy Rynek

Bayernweg - Przechodnia

Bismarkstraße - Kazimierza Pułaskiego

Brandenburger Strasse - Garbarska, Grodzka

Dietrich Eckart Straße - Piekarska

Frankenstraße - Franciszkańska

Grazer Straße - Ciasna

Hermann Goering Straße - Aleja Wolności

Herder Straße - Krótka

Hindenburgstraße- Śródmiejska

Innsbruckerstraße - 3 Maja

Friesenstraße - Parczewskiego

Kurzer Weg - Jasna

Linzer Straße - Chopina

Ludendroff Straße - Św. Stanisława

Ostmarken Straße - Chodyńskiego

Maikowski Straße- Rzeźnicza, Browarna

Rathausplatz - Główny Rynek

Schlageterstraße- Łazienna

Straße der SA - Sukiennicza

Thueringerstraße - Targowa

Warschauer Straße - Plac Kilińskiego

Wilhelm Gustloff Straße - Kazimierzowska

Wienerstraße 8/ul. Złota od ul. Chopina w górę

Lisków. Związek Strzelecki 1934.

autor:

Dominika Pawlikowska

Związek Strzelecki 

zrzeszał pozaszkolną, przedpoborową młodzież, głównie wiejską i rzemieślniczą. Prowadził działalność w zakresie wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego. Podlegał Ministerstwu Spraw Wojskowych. Należał do Polskich Związków Sportowych. Ściśle związany z obozem J. Piłsudskiego.

W 1939 ZS liczył około 500 tysięcy członków, którzy w czasie kampanii wrześniowej 1939 wykonywali zadania zlecone przez władze wojskowe.

We wrześniu 1939 w Krakowie w oparciu o przedwojenne struktury Strzelca utworzono Organizację Orła Białego. Organizacja prowadziła działalność dywersyjną, wywiad i akcje propagandowe, wymierzone przeciwko okupantom. W czerwcu 1940 podporządkowała się Związkowi Walki Zbrojnej. Członkowie Strzelca znaleźli się na listach proskrypcyjnych, wielu zostało zamordowanych w obozach koncentracyjnych, tak jak Zygmunt Gadzinowski. Był sekretarzem gminy.

Członkami tej organizacji byli też wszyscy bracia Wiewiórkowscy: Jan, Stanisław i Marian - mój dziadek. Po wojnie zakazana i zdelegalizowana. 

Nie uczono mnie o niej w szkole, nie można było wspominać o polskich bohaterach. Uczono mnie całkowicie kłamliwej historii. Ze zdrajców zrobiono bohaterów, a o bohaterach milczano. Mieli zostać zapomniani na zawsze.

Dokument z Archiwum Państwowego nt. Związku Strzeleckiego w Liskowie:

Lisków. Związek Strzelecki 1934. Stanisław Bronś,
Jan Wiewiórkowski, Zygmunt Gadzinowski, Stanisław Łuczak.

Lisków/Schöndorf

Na liście proskrypcyjnej sporządzonej przez Niemców znalazło się 12 liskowian. Zostali aresztowani w ramach akcji nazwanej "Inteligencja" 15 kwietnia 1940 i deportowani do Dachau, a później głównie do obozu koncentracyjnego Mauthausen-Gusen, gdzie zostali w większości zamordowani. Więcej o liście proskrypcyjnej tutaj.

Lista mieszkańców Liskowa zawiera przede wszystkim nazwiska współpracowników ks. Blizińskiego.

1. Górski [na liście: Gurski] Edward, ur. 25.09.1895, urzędnik, księgowy, żonaty, 1 dziecko, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6061, przewieziony do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940. Zamordowany 11.02.1941 w Gusen.

2. Mellerowicz Bolesław, ur. 23.07.1894, prawnik, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr obozowy w Dachau 6252, 05.06.1940 przewieziony do Mauthausen. Na liście proskrypcyjnej napisano o nim: Przed ewakuacją Kalisza uciekł tutaj, przesiaduje u miejscowej ludności, należy założyć, że rozsiewa nieprawdziwe plotki, obecnie bez pracy. Więcej o B. Mellerowiczu tutaj

3. Niewiadomski Ludwik, urzędnik, brak informacji.

4. Pleśnier [ na liście: Pleschnier] Józef, stolarz, brak informacji.

5. Pyrek Marcin, ur.15.10.1906, nauczyciel, podczas oczekiwania jeńców na dworcu został rozpoznany przez byłego ucznia, Niemca i wycofany z transportu jeńców do Dachau, wysiedlony jesienią 1940, powrócił do Liskowa w 1945.

6. Rakowski Antoni, ur. 31.03.1918, zam. Zakrzyn, nauczyciel, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6249, przewieziony do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940, zm.9.10.1941 w Gusen.

7. Rutecki [na liście: Rudezki] Marcin, ur. 26.08.1891 w Goszczanowie, mieszkał w Liskowie, rzeźnik/kupiec, żonaty, 5 dzieci, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6060, przewieziony do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940. Jego zawód sprawia, że obcuje z dużą ilością ludzi i może szerzyć propagandę. Zamordowany 12.04.1941 w Gusen.

8. Sprusiński Kazimierz, ur. 27.03.1894 w Warszawie, żonaty, 2 dzieci, kierownik Szkoły Hodowlanej, b. kierownik kursów mleczarskich, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau 26.04.1940, nr w Dachau 6062, przewieziony do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940, na liście proskrypcyjnej napisano: Jeszcze dzisiaj ma wielki wpływ na mieszkańców. Był członkiem polskiej partii narodowej i razem ze zbiegłym duchownym Blizińskim podjudzał ludność przeciwko niemieckości. Zamordowany 26.IX.1940.

9. Szewczyk Antoni, ur. 16.07.1892, żonaty, 8 dzieci, księgowy, kierownik kasy Stefczyka; ma wielki wpływ na Polaków i zalicza się do miejscowej inteligencji, nie może się pogodzić z obecną sytuacją, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6059, przewieziony do KL Mauthausen-Gusen  05.06.1940. Zamordowany 6.09.1940.

10. Szewczyk [na liście: Szwezyk] Roman, ur. 10.08.1894, żonaty, 4 dzieci, urzędnik, kierownik spółdzielni; Fanatyczny Polak, który również dzisiaj ma wielki wpływ na mieszkańców, należy do kręgów inteligencji i często wyraża nadzieję, że Polacy znów będą panami w kraju, w Dachau nr 6038, 13.12.1940 deportowany do Auschwitz. Zamordowany 28.03.1941 w Auschwitz.

11. Tomczak Antoni, ur. 9.V.1907, nauczyciel, kierownik szkoły w Koźlątkowie i Zakrzynie; aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6247; 5.VI.1940 przewieziony do Mauthausen, nr obozowy 4697. Zamordowany w Gusen 3.V.1941.

12. Woźniak Władysław, nauczyciel z Małgowa; brak informacji.

13. Wojciechowski Zygmunt, nauczyciel, wraz z żoną Michaliną wysiedlony do Strzałkowa.

Inteligencja liskowska została aresztowana w tym samym dniu, podczas tej samej akcji, co opatowska, tj. 15.IV.1940 roku. Należy do tego dodać osoby przypisane do listy z nazwiskami z Opatówka, jak na przykład pracujący i mieszkający w Liskowie Zygmunt Gadzinowski, sekretarz tamtejszej gminy.

Herbert Lützow, komisarz Blizanowa 1940-1944

 

W 1940 roku komisarzem w Blizanowie (niem. Amtskomissar des Amtsbezirks Schrammhausen) został Herbert Lützow[1], ur. 20.08.1905 w Rostocku, przesiedlony tu z Wesenbergu[2], gdzie pracował jako główny inspektor policji. Być może zachowało się zdjęcie komisarza? Jeśli tak proszę o nadesłanie na adres: d.pawlikowska@wp.pl

Kiedy wybuchła wojna na wielu frontach i Niemcom zabrakło mięsa armatniego, komisarz Lützow został w styczniu 1944 wcielony do Wehrmachtu[3]. Zginął poł roku później, 01.06.1944. Jego rodzice Adolf i Ida Lützow, otrzymali list z frontu:

Porucznik Keun, dnia 8.06.44

Szanowny Panie Lützow!

Jako dowódca Kompanii Transportu Samochodowego mojej dywizji, do której należał od 21.1.44 Pański syn, szeregowy Herbert Lützow, oraz w imieniu 2 Dywizjonu Transportu Samochodowego, do którego został przydzielony w celu dalszego szkolenia, mam trudne zadanie poinformowania Pana o bohaterskiej śmierci Pańskiego syna. Pana syn zginął 1.06.44 w ciężkich walkach w okolicach Lazareni[4] na północny wschód od Jassy. Został pochowany na tymczasowym cmentarzu w pobliżu Lazareni[5], ponieważ przeniesienie na Cmentarz Bohaterów Dywizji w Jassach przy Eternetatestrasse nie jest obecnie możliwe.

Będzie to dla Pana uspokajające, jeśli poinformuję, że wiem, Panie Lützow, jak trudno jest stracić jedno ze swoich dzieci, a nawet jedyne dziecko, w którym pokładało się wszystkie nadzieje, ponieważ sam jestem ojcem czworga dzieci. Proszę jednak pamiętać, że Państwa syn oddał życie za Führera, naród i nasze chwalebne Wielkie Niemcy. Panie Lützow, nie mogę pana pocieszyć. Może to zrobić tylko ten, kto  decyduje o życiu i śmierci. On, być może Pański jedyny syn, zmarł jako bohater i będzie żył jako bohater całego narodu niemieckiego. Przydział Pańskiego syna wynikał z faktu, że jednostki zaopatrzeniowe musiały również przekazać oficerów, podoficerów i poborowych do wzmocnienia linii frontu.

Jesteśmy szczególnie dumni z tych mężczyzn, ponieważ udowodnili oni, że nawet bezpośredni pomocnicy na froncie wiedzą, jak bronić swoich racji. Pamięć o Pańskim synu pozostanie ze mną, moimi żołnierzami, pozostanie zawsze żywa.

Pozdrawiam również w imieniu mojej jednostki.
Heil Hitler!

Herbert Lützow,
Ojciec/Vater: Johann Adolf  Lützow (robotnik),
Matka/Mutter: Ida Martha Minna Lützow geb. Haacker,
 Güstrow

Na jakim froncie walczył Herbert Lützow ?

Rumunia była ważnym sojusznikiem Rzeszy Niemieckiej w pierwszych latach II wojny światowej. Gdy wiosną 1941 r. Hitler kontynuował przygotowania do inwazji na Związek Radziecki, marszałek Ion Antonescu dostrzegł możliwość odzyskania terytoriów utraconych na rzecz Związku Radzieckiego w 1940 poprzez udział w tej kampanii. Bez formalnego sojuszu Antonescu pozwolił Wehrmachtowi wykorzystać kraj jako bazę wypadową. Sama Rumunia wzięła udział w wojnie z dwiema armiami ( 3 i 4 ), która początkowo była bardzo udana: wojskom rumuńskim udało się w ciągu kilku tygodni odbić północną Bukowinę i Besarabię. Ponadto otrzymała administrację nad Naddniestrzem, obszarem w południowej Ukrainie, w którym znajduje się miasto Odessa.

Od końca 1941 sukcesy militarne były rzadsze; Wreszcie, pod koniec 1942, obie armie rumuńskie brały udział w bitwie pod Stalingradem i zostały tam w dużej mierze zniszczone, również z powodu nieodpowiedniego i przestarzałego sprzętu, po pewnym silnym oporze. Od 1943 nowo sformowane w ciągu roku jednostki rumuńskie – podobnie jak niemiecki Wehrmacht – znajdowały się w większości w odwrocie. W połowie 1944 Armia Czerwona wkroczyła już na terytorium rumuńskie na północnym wschodzie. Tutaj front chwilowo się ustabilizował. 20 sierpnia 1944 rozpoczęła się operacja Jasy-Kiszyniów: Po kilku godzinach atakujące wojska sowieckie pokonały niemiecko-rumuńskie linie obronne. I to właśnie na ten front został wysłany Herbert Lützow.

[1] Archiwum Państwowe w Kaliszu, Betreffend den Nachlass des Lützow Herbert in Schrammhausen [Sprawa spadku po Herbercie Lützow z Blizanowa], Sygn. 11/88/0/2/229. Tłum. autorka.
[2] miasto w Niemczech, w kraju związkowym Meklemburgia-Pomorze Przednie
[3] Wehrmacht – całość sił zbrojnych III Rzeszy z wyłączeniem Waffen-SS, utworzona 16 marca 1935 roku
[4] Miejscowość w Rumunii.
[5] Spoczywa na cmentarzu w Golaesti, w Rumunii. Źródło: www.volksbund.de.

Bechstein, Nüsse Seilbert. Dlaczego nie dbamy o swoją tożsamość kulturową? C.D.

autor: Dominika Pawlikowska

Praktycznie w każdej wielkopolskiej miejscowości zamieszkiwali Niemcy. W 1939 roku na terytorium późniejszego Kraju Warty mieszkało 325 000 Niemców, co stanowiło ok. 6,6% ogółu ludności.

Niemiec, strażak Józef Bechstein (APK) Korekta S. Modławski

Na zdjęciu:

Miejscowy Niemiec, strażak Józef Bechstein, który wraz z rodziną widnieje na opatóweckiej folksliście. Bardzo ważna osoba w miejscowej społeczności. 

Zajmował się szkoleniem drużyn przeciwpożarowych. Pełnił też rolę tłumacza dla niemieckich komisarzy w Opatówku: Brackego i Nüssego.

Niemcy mieli bardzo zaawansowane plany rozbudowy Opatówka, sporządzone zostały nawet odpowiednie projekty, jak na przykład projekt budowy straży pożarnej, obiektu bardzo istotnego ze względu na istnienie w Opatówku Heeresnebenzeugamt - nazwa trudna do przetłumaczenia, ponieważ nie istnieje we współczesnej niemczyźnie, słowa związane z nazizmem zostały usuniete ze współczesnej niemczyzny. Można to tłumaczyć jako magazyn/biuro sprzętu wojskowego. Z arsenałem włącznie (w Borowie). Do obiektu należały też warsztaty (na ul. Św. Jana), gdzie naprawiano rzeczy przywiezione z frontu, produkowano i testowano sprzęt dla armii. Pracowali tu ci opatowianie, którzy nie zostali zesłani na roboty gdzieś w głąb Rzeszy. W innych oddziałach takich biur również jeńcy wojenni, robotnicy przymusowi z Europy Wschodniej i więźniowie obozów koncentracyjnych. Planowano tu budowę dużej fabryki węży strażackich, zaspokajającej potrzeby miejscowe i całego regionu.

W fabryce włókienniczej (dzisiaj muzeum) i przynależących do niej  obiektach urządzono magazyny sprzętu wojskowego. Biura sprzętu wojskowego były urzędami, które przyjmowały wytwarzane na swoim terenie produkty dla wojska. 

O niemieckich planach zagospodarowania Opatówka tutaj cz.1 Budowa straży pożarnej.

Nüsse-komisarz Opatówka, Seilbert-? czy ktoś wie?

Bechstein, Nüsse ?, Seilbert

Nie wiem,  z jakiej okazji zostało zrobione to zdjęcie, pochodzące z Archiwum Państwowego, zespół Martyna, ale widać, że Niemcy są tu roześmiani, zadowoleni. Może uczestniczą w jakimś festynie? Z dużym prawdopodobieństwem jest to teren brzezinki, gdzie stały stodoły - przy drodze na cmentarz. Tam było tez przedszkole dla niemieckich dzieci. 

W poprzednim poście napisałam, że podczas pisania książki "Historia w sepii. Opatówek. Wiewiórkowscy" doświadczyłam wielu różnych sytuacji, co skłoniło mnie do analizy jak dbamy o nasza tożsamość kulturową? 

Moim zamiarem było dotrzeć do każdej gminy, poszukać rodzin aresztowanych z listy proskrypcyjnej, którzy najczęściej byli miejscowymi działaczami politycznymi, społecznikami, sekretarzami gmin, sołtysami, wójtami, burmistrzami. Przywrócić ich współczesnym.

W wyniku wymordowania ich w obozach zniknęła cała przedwojenna polska warstwa kierownicza. Okryła ich mgła niepamięci, ponieważ powojenna narracja historyczna była narzucona przez komunistyczne państwo. A kto rządził nami po wojnie? Tu.

Dlaczego inteligencja umieszczona na listach proskrypcyjnych i zamordowana w obozach została wymazana  z lokalnej pamięci? Dlaczego narzuconej Polakom władzy tak na tym zależało, aby ci ludzie, patrioci, nie istnieli w historii lokalnej? wszyscy aresztowani w kwietniu 1940 mieli swoje korzenie w walkach z bolszewikami, byli weteranami wojny z 1920, członkami Polskiej Organizacji Wojskowej (POW), oficerami, członkami organizacji, które po wojnie zostały zakazane i zdelegalizowane np. Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” lub Towarzystwo Sportowo-Gimnastyczne „Strzelec”, jako urzędnicy państwowi - piłsudczykami, członkami BBWR. Nawet jeśli wzmiankowano gdzieś nazwisko aresztowanego, to bez podawania przyczyn. Pisano o nich: "przyszli Niemcy i zabrali..." 

Byli członkami organizacji zdelegalizowanych po wojnie.

Udawałam się więc do bibliotek gminnych, zapoznając ich dyrektorów z interesującą mnie tematyką i prosząc o kontakt z rodzinami, wszak bibliotekarze znają miejscowych i wiedzą, czy rodziny pomordowanych pozostały w okolicy. Miałam nadzieję dotrzeć do nich i porozmawiać. Zostawiałam moją książkę, w której zamieściłam nazwiska ofiar.

W jednej z sąsiednich gmin miła pani dyrektor przyjęła książkę i po pól roku oczekiwania nie było żadnego kontaktu z jej strony. 

Potem dowiedziałam się, że postanowiła mnie z nikim nie kontaktować "bo tu jeszcze żyją rodziny tych, którzy robili te listy".

KURTYNA 

poprzedni post Historia w sepii...: Dlaczego nie dbamy o swoją tożsamość kulturową? na przykładzie małego miasteczka Opatówek

Post powiązany: Historia w sepii...: Opatówek. Hitlerowska młodzieżówka. Bund Deutscher Mädel [BDM] (Związek Niemieckich Dziewcząt)

Dlaczego nie dbamy o swoją tożsamość kulturową? na przykładzie małego miasteczka Opatówek

autor: Dominika Pawlikowska

   Na zdjęciu piękna Amanda Brauer, córka opatóweckiego Niemca, który gdy tylko Polska zniknęła z mapy, stał się bogaty, grabiąc Polaków.

Jej rodzicami byli Friedrich i Terese Brauer, „polscy Niemcy”, osiedleni tu „od przedwojny”. Przed wojną bardzo biedni, w momencie napaści na Polskę, natychmiast wzbogacili się o wszelkie dobra zagrabione Polakom.

Amanda Brauer, córka opatóweckiego Niemca.

   Grabież polskich obywateli dokonywała się najpierw prywatnie, później na drodze instytucjonalnej. Specjalnie w tym celu powołano do życia instytucje niemieckiej administracji państwowej, które organizowały i przeprowadzały konfiskaty majątku Polaków. Spośród nich najważniejszą instytucją był Główny Urząd Powierniczy Wschód (Haupttreuhandstelle Ost, HTO). Z dokonaniem konfiskaty wiązało się wyznaczenie zarządcy komisarycznego (powiernika). 

W Opatówku powiernikiem był Leo Pniok. 

Grabieżcza polityka administracji powierniczej spowodowała zupełne zniszczenie podstaw gospodarki prywatnej i przedwojennej struktury własnościowej, zrujnowała w wysokim stopniu polski dorobek narodowy oraz prywatny większości polskich rodzin. 

Zdjęcie pochodzi z Archiwum Państwowego, Zespół Martyna i jest podpisane "Amanda Brauer, córka SS-manna", ale nie wiem, czy Brauer był nim. SS czyli Die Schutzstaffel der NSDAP było formacją elitarną, kandydat musiał spełnić wiele warunków, np.: wzrost minimum 174, wzorcowa żona ( musiała zdać egzamin z zakresu historii, języków obcych, jazdy konnej, pływania i strzelania z broni palnej), sprawdzano drzewo genealogiczne od 1750 roku, więc taki Brauer nosił co najwyżej jakiś mundur, ale na pewno nie SS. Wówczas każdy Niemiec nosił jakiś mundur. Gardził Polakami, nie wahał się uderzyć.

Nie wiemy dokładnie, czego się dopuścił, ponieważ mógł - jako Niemiec, czuć się całkowicie bezkarny.

Zachowało się wspomnienie o Amandzie Brauer:

Z kaliskiego dworca PKP wyruszyłem piechotą w stronę Opatówka. W Zdunach spotkałem znajomą Brauerównę w towarzystwie oficerów Wermachtu jadących samochodem. Dziewczyna krzyczała do mnie po niemiecku: "Stefan! Auf Wiedersehen!". Kiwnąłem jej ręką i poszedłem dalej. (Źródło: Wspomnienia Stefana Melki "Moje wspomnienia")

Co wiemy jeszcze o rodzinie Brauer? Na stronie Gene 2015 odnalazłam listę Niemców z Opatówka, którzy rzekomo służyli w polskim wojsku w 1939, w 60-tym pułku piechoty / Ostrów Wielkopolski /. Po kampanii wrześniowej zapewne niektórzy w Wehmachcie. 

182	Brauer	Viktor	Arbeiter	1915.03.18	Spatenfelde		Infanterie
183	Bechstein	Eugen	Arbeiter	1913.09.13	Spatenfelde		Nachrichtendienst.
184	Fuchs	Witold	Schlosser	1907.03.25	Spatenfelde		Infanterie
185	Wünsche	Konrad	Gutschesitzer	1906.05.30	Spatenfelde		Kavallerie
186	Skiba	Georg	Baemter	1915.05.26	Spatenfelde	4	Fliegerabteilg.
187	Wolf	Karl	Weber	1909.03.18	Spatenfelde		Infanterie
188	Cierpke	Friedrich	Gärtner	1910.10.18	Spatenfelde		Infanterie
189	Drescher	Emil	Backerleit.	1903.03.09	Spatenfelde		Infanterie
190	Keller	Johann	Beamter	1909.03.16	Spatenfelde		Panzertruppe
191	Lindner	Johann	Arbeiter	1903.11.08	Spatenfelde		Infanterie

Viktor Brauer, robotnik,  umieszczony na tej liście musiał być bratem owej piękności ze zdjęcia.

Niemcy służący w wojsku polskim, byli tubylcami i pochodzili z rodzin od lat, a czasami od pokoleń osiadłych w Opatówku. Niektórzy po wybuchu wojny zwrócili się przeciwko Polakom, swoim sąsiadom.

W czasie wojny przybyło do Opatówka wiele innych rodzin niemieckich. Byli przesiedleńcami lub stanowili obsadę różnych niemieckich instytucji, między innymi administracji. Na miejsce wysiedlonych Polaków osiedlano ludność pochodzenia niemieckiego z krajów bałtyckich, Wołynia i Galicji, którym po włączeniu w sowiecką strefę wpływów na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow zagwarantowano prawo do ewakuacji. Rzesza Hitlera zmusiła ich do opuszczenia dotychczasowej ojczyzny m.in. Łotwy, Estonii i osiedlenia się w nieznanym im Kraju Warty i w Prusach Zachodnich. Akcję nazwano Heim ins Reich (pol. Dom w Rzeszy)

W poprzednim poście napisałam, że w Opatówku jest niewiele rodzin, które nie mają w swoim drzewie genealogicznym Niemców, bowiem osadnictwo niemieckie, z tej racji, że w 1826 właściciel fabryki włókienniczej A.G.Fiedler sprowadził z Niemiec prawie całą załogę ( 500 osób). Więcej tutaj.

Posiadanie niemieckiego przodka skutkowało w 1939 wpisem na listę folksdojczów, których w Opatówku było bardzo wielu. Warunkiem było posiadanie chociaż 25% krwi niemieckiej - choćby babki. 

     Przez wiele lat zastanawiałam się, dlaczego tak mało publikacji o żyjących tu przed wojną Niemcach i dlaczego ja,  wnuczka ofiary (Biogram Mariana Wiewiórkowskiego tutaj), a nie historycy, muszę zgłębiać ten temat. Dlaczego o tym nie mówiono i nie pisano?

Lokalni historycy nie zajmowali się tematem, bo panowała cenzura, bali się, twierdząc zapobiegliwie, że ich to "nie interesowało". Prywatnie też nie mówiono, bo nie było wiadomo, kto doniesie, szpiedzy i donosiciele UB byli wszędzie.

Ci historycy, z którymi rozmawiałam, nie znali w większości określenia "lista proskrypcyjna", a IPN twierdzi z kolei, że akcja "Inteligencja" nie zapisała się w ogóle w pamięci Polaków. Absolutnym unikatem jest więc zachowana lista proskrypcyjna dla okolic Kalisza. Tutaj.

W trakcie pisania książki nie dysponowałam zbyt dużym zbiorem fotografii z tego okresu, chociaż w Opatówku powinien być ich pokaźny zbiór, ponieważ wiele rodzin opatóweckich folksdojczów uczestniczyło w licznych nazistowskich wiecach, co było utrwalane na kliszy fotograficznej. 

Odpowiedz na pytanie, dlaczego tak niewiele wiadomo na temat wojennych przeżyć mieszkańców Opatówka znalazłam pisząc książkę "Historia w sepii. Opatówek. Wiewiórkowscy". Było to fascynujące i jednocześnie przygnębiające, a czasami wręcz szokujące  doświadczenie. 

Opowiem to w kilku osobnych postach, ponieważ zebrałam wiele obserwacji. 

Pierwszym, najważniejszym powodem był fakt, że po 1945 roku w naszym kraju nie mogły ukazywać się opracowania dotyczące walk o Niepodległą, gdyż godziło to w system i bezpieczeństwo narzuconej Polakom władzy. 

     Autorytetami mogli być tylko ci, którzy zostali namaszczeni przez sowieckich komendantów, tacy jak Feliks Dziubiński. Tutaj. Narracja historyczna była narzucona przez państwo. Nad wszystkim czuwały Urzędy Bezpieczeństwa i milicja obywatelska. Jeśli już takowe pracy powstawały, to wyłącznie ocenzurowane i w bardzo niskim nakładzie. Temat mordu na polskiej inteligencji traktowany był jako tabu i był bezwzględnie pomijany. 

Uczono mnie historii wymyślonej, zakłamanej, w której nie było miejsca na słowo "Katyń", a już w ogóle nie uczono mnie historii lokalnej. 

      Eliminacja polskich elit w 1939 następowała metodycznie w porozumieniu Gestapo z NKWD. 

Polskimi oficerami zajęli się Rosjanie, polską warstwą kierowniczą, inteligencją - Niemcy. Większość osób, która znalazła się na listach proskrypcyjnych sporządzonej przez Niemców w ramach akcji "Inteligencja" w kwietniu 1940 miała swoje korzenie w walkach z bolszewikami, byli weteranami wojny z 1920, członkami Polskiej Organizacji Wojskowej (POW), oficerami, członkami organizacji, które po wojnie zostały zakazane i zdelegalizowane np. Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” lub Towarzystwo Sportowo-Gimnastyczne „Strzelec”, jako urzędnicy państwowi - piłsudczykami, członkami BBWR. Nawet jeśli wzmiankowano gdzieś nazwisko aresztowanego, to bez podawania przyczyn. Pisano o nich: "przyszli Niemcy i zabrali..." Tak pisali historycy, stosowano bowiem cenzurę. Zresztą rzadko podejmowali temat, bali się o swoje kariery, tłumacząc to brakiem zainteresowań. Wybierali bezpieczniejsze tematy. Nie było na to przyzwolenia władz. 

Tak o aresztowaniu opatóweckiej inteligencji pisze pan Jan Pogorzelec na stronach biblioteki w artykule "Okupacyjne wspomnienia Jana Pogorzelca" . Ani słowa o tym, kim byli.

"15 kwietnia 1940 r. nastąpiły kolejne aresztowania. Do obozów w Dachau i Mauthausen-Gusen wywieziono Kazimierza Banaszkiewicza, Zygmunta Gadzinowskiego, Kazimierza Kowalkiewicza, Kazimierza Leśniewicza, Leśniewskiego - kominiarza, Stefana Łowickiego ( tu chyba wkradł się błąd - Nowickiego), Piotra Olkiewicza, Aleksandra Wiewiórkowskiego, Mariana Wiewiórkowskiego."

Marian Wiewiórkowski to mój dziadek. 

Tak prezentował się w 1939, jak naczelnik urzędu pocztowego w Opatówku.

A tak wyglądali jeńcy po pobycie w obozie koncentracyjnym Mauthausen-Gusen:

ofiary Gusen II. Źródło: Gusen Memorial Committee

Zamęczono go w kamieniołomach. Czy był przestępcą? kryminalistą? złodziejem? Czy więźniem politycznym?

Brak informacji o powodach aresztowania uwłacza ofiarom. W nielicznych publikacjach aresztowanie inteligencji kwitowano jednym zdaniem: "Przyszli Niemcy i aresztowali...". Tak właśnie "duraczono" społeczeństwo. 

Co roku obchodzi się dzień pamięci o ofiarach akcji "Inteligencja" akcja edukacyjna "Zapal Znicz Pamięci". Moją książką chciałam przywrócić mu godność, żeby nie pozostał tylko bezimienną ofiarą, górą spiętrzonych bezładnie ciał, a później prochem, który spłynął doliną Dunaju.

     Władze Opatówka nie były zainteresowane podjętym tematem. Gdy poprosiłam o pomoc w wydaniu mojej książki, usłyszałam, że "nie obchodzi ich moja rodzina". Po prostu w Opatówku kontynuuje się tradycje PRL-u.

O kolejnych istotnych powodach napiszę w kolejnym poście.

Post powiązany: Historia w sepii...: Opatówek. Hitlerowska młodzieżówka. Bund Deutscher Mädel [BDM] (Związek Niemieckich Dziewcząt)

Plac Wolności. Wolności?

   autor: Dominika Pawlikowska

    Urodziłam się w 1966, ponad 20 lat po wojnie. Moja najbliższa rodzina nigdy się po niej nie podniosła. 

W szkole nie uczono mnie prawdziwej historii Polski. Nie było żadnej wolności. Nie można było mówić o niczym, wszędzie byli donosiciele. O wymordowaniu przez sowietów polskich oficerów w Katyniu, o akcji "Inteligencja" i o tym, że w jej wyniku zamordowano mojego dziadka, naczelnika poczty w Opatówku Mariana Wiewiórkowskiego nie dowiedziałam się od moich nauczycieli historii. Biogram tutaj. 

Ubecy i milicjanci, sekretarze partii i różnego sortu nominaci polityczni czuwali, żeby prawda o pomordowanych nie ujrzała światła dziennego, gdyż byli przed wojną członkami organizacji BBWR, piłsudczykami, członkami Związku Strzeleckiego, Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" - organizacji, które po wojnie zostały zdelegalizowane i zakazane. Akcja "Inteligencja" w Kaliszu i regionie pozostaje nieopisana do dzisiaj. 

Opatówek, po zajęciu przez Niemców - Spatenfelde. Niemcy burzą budynek straży na rynku, prostują drogę. Widoczny dom Szalińskich na wprost, parterowy budynek na rogu - ich restauracja. Pierwszy z lewej, piętrowy dom Tondowskich - Żydów, wymordowanych przez Niemców. 1940.

Do tej pory większości Polaków nic nie mówi nazwa obozu KL Gusen, gdzie wymordowano polskie warstwy przywódcze. Tymczasem w Mauthausen-Gusen zginęło ok. 28 tys. Polaków. Dla porównania w Katyniu 21768 oficerów. Do dzisiaj szokuje mnie, że praktycznie nie istnieje w Polsce literatura lokalna na temat wojny i czasów powojennych, nie liczę tego, co ukazało się za komuny, zawierającego półprawdy i poddanego cenzurze. 

Obeliski ku czci pomordowanych w czasie II wojny stawiano w gminach dopiero w latach 90-tych. O obelisku tutaj: "Pomordowani i polegli z Opatówka..". 

   Polska znajdowała się pod rosyjską okupacją. Do kwietnia 1991 stacjonowało w Polsce ok. 65 tysięcy sowieckiego wojska. Tutaj: "Wojska radzieckie w Polsce".

Wychowałam się w domu przy Placu Wolności 13, obecnie nr 15, w środkowej klatce, z kuchnią na poddaszu, z widokiem na staw. Budynek powstał jako składowa zabudowań fabrycznych niemieckiego przemysłowca Adolfa Fiedlera. Był to prawdopodobnie magazyn wyrobów gotowych  i mieszkania dla personelu technicznego. W czasie wojny mieściła się tu szkoła dla niemieckich dzieci. Uwiecznione na tym zdjęciu maszerują na jakąś uroczystość. Młodzież Hitlera.

Młodzież Hitlera - organizacja "Hitlerjugend" w Opatówku /w czasie wojny-Spatenfelde/ Freiheitsplatz 13, przed kamienicą, w której w czasie wojny mieściła się szkoła dla niemieckich dzieci. 
Elewacja południowa. Po wojnie moja rodzina zamieszkała w środkowej klatce. (APK)

Do organizacji Hitlerjugend należeli wszyscy młodociani Niemcy od 10. do ukończenia 18. roku życia. Grające na bębenku dzieci ze zdjęcia przypominają mi bohatera "Blaszanego bębenka" - Oskara z książki Güntera Grassa, który na znak sprzeciwu wobec otaczającej go rzeczywistości dorosłych, postanawia przestać rosnąć. Jednak pośród nich nie ma nikogo, kto wzorem Oskara buntuje się wobec tego, co widzi, nie akceptuje świata, który go otacza. 

Niemcy czuli się w Opatówku jak u siebie i wiedzieli o nim wszystko. W 1826 przemysłowiec Fiedler sprowadził z Niemiec prawie całą załogę (ok. 500 osób) do swojej fabryki włókienniczej-dzisiaj Muzeum Historii Przemysłu.

Dopiero pod koniec połowy XIX wieku zaczęła wśród załogi przeważać ludność polska. Jednak cały dozór techniczny pozostawał w rękach Niemców. Ta dominacja napływowego elementu niemieckiego utrzymywała się niemal przez cały okres istnienia fabryki. Wyrażało się to nie tylko stanem liczbowym, ale przewagą w statusie materialnym, ponieważ robotnicy i majstrowie niemieccy zarabiali bardzo dobrze.

W 1860 roku przybyszów z Niemiec było 887, a ludności polskiej 702 osoby. Niektórzy przyjeżdżali i wyjeżdżali, a niektórzy asymilowali się z ludnością polską, zakładali tu rodziny.  W dzieciństwie nie zdawałam sobie z tego sprawy, że mieszkam w tak zniemczonej miejscowości. Babcia i mama izolowały mnie od takich wiadomości.

Kiedy poszłam do szkoły, co drugi kolega okazał się mieć dziadka lub babcię o niemiecko brzmiącym nazwisku.

   W Opatówku jest niewiele rodzin, które nie miałyby niemieckich przodków. Można się o tym przekonać tutaj: Wirtualne Muzeum. Historia w sepii. : Mieszkańcy Opatówka z lat 1917-1930.

 i Historia w sepii...: Akta stanu cywilnego pod zarządem niemieckim w Opatówku

W tej sytuacji mieli doskonałe rozeznanie strategiczne w momencie wybuchu wojny i mogli celnie eliminować niewygodnych Polaków. Sporządzili listę Polaków przeznaczonych do eksterminacji. O tym tutaj: "Listy proskrypcyjne".

Postarałam się przeanalizować powody, dla których o pewnych wydarzeniach w Opatówku nie mówiono głośno i czym skutkuje to dzisiaj. O tym, dlaczego nie dbamy o swoją tożsamość kulturową: Dlaczego nie dbamy o swoją tożsamość kulturową? na przykładzie małego miasteczka Opatówek

   Na co dzień obcowałam z ludźmi, których dzieciństwo przypadło na lata wojny i doświadczyli traumatycznych wydarzeń.. Kiedyś usłyszałam historię opowiadaną przez moją ciotkę śp. Teresę Jaśkiewicz, o tym, jak w 1945 "wpadliśmy z dzieciakami do tej kamienicy. W ostatniej klatce, na parterze, na łóżku leżał zabity Niemiec, wyciągnęliśmy go za nogi i wrzuciliśmy do dołu u Sieradzkiego" (właściciel placu przylegającego do kamienicy). Nie wiem, ile było w tym prawdy, a ile fantazji, ale przechodziły mnie wtedy dreszcze na myśl, z czym musiały mierzyć się te dzieci? Teresa wówczas nie miała już rodziców, jej ojciec - sekretarz gminy Lisków, Zygmunt Gadzinowski, został zamordowany w obozie Gusen, a matka Helena zmarła krótko potem. Jej dzieciństwo naznaczone było stratą i śmiercią. Podobnie jak dzieciństwo wszystkich dzieci w rodzinie, w tym mojej mamy Aleksandry Adamczyk z domu Wiewiórkowskiej, wieloletniej nauczycielki przedszkola w Opatówku.

Opatówek, Plac Wolności. Ten sam budynek kilkadziesiąt lat później.

A jakie było moje dzieciństwo, które przypadło na czasu komuny i stanu wojennego? 

Spędziłam w tej kamienicy dziewiętnaście lat, do momentu, gdy wyjechałam na studia. To najważniejszy okres w życiu człowieka, ponieważ wówczas kształtuje się jego osobowość i system wartości. Byłam otoczona kobietami, które straciły synów, mężów, ojców i cały dorobek życia. 

Wydaje mi się, że nigdy nie byłam dzieckiem. Musiałam szybko dorosnąć i wziąć za nie odpowiedzialność. Nosiłam wiadra z węglem z piwnicy, paliłam w piecach, sprzątałam, gotowałam. Próbowałam pomóc mamie, ponieważ ciężko pracowała. Żyłyśmy: prababcia, babcia, mama i ja z jednej emerytury i jednej nauczycielskiej pensji. Babcia zawsze powtarzała, pomna swoich doświadczeń, żebym się uczyła, ponieważ tego, co mam w głowie, nikt mi nie zabierze. Wiedziała, co mówi - wojna zabrała jej wszystko.

Widok z okna kamienicy przy Placu Wolności 13 w Opatówku,
jaki miałam na co dzień.

Kiedy miałam 15 lat Jaruzelski wprowadził stan wojenny. Kiedy w niedzielę zamiast teleranka pojawił się komunikat, że "wojna" nie bardzo mogłam to zrozumieć. Wojna? ale przeciwko komu? Przeciwko własnemu narodowi? Zapanował strach, bieda, wszystko było na kartki. Wprowadzono godzinę milicyjną. Wszystko było SMUTNE.

Na wprost kamienicy znajdował się sklep rzeźniczy po niemieckich nazistach Feichtach i piekarnia po Drescherach. Tu: "Aresztowanie volksdeutschów".

W latach 80-tych dochodziło tam do dantejskich scen, bitwy o mięso, gdzie zmęczeni, spoceni ludzie wyrywali sobie jakieś ochłapy w GS-owskim sklepie. 

   Bardzo lubiłam się uczyć, gdy dostawałam we wrześniu podręczniki, to od razu je czytałam. W czasach, gdy byłam dzieckiem nie było mediów, oprócz telewizji z jednym programem. Drugi program TVP pojawił się w 1970. Zapamiętałam, że w okresie letnim trwały na nim fascynujące transmisje ze żniw i bezustanne wywiady z rolnikami, że w zasadzie jest cudownie, jednakże brakuje sznurka do snopowiązałek.

   Moim najlepszym przyjacielem były książki. Stały na regale, w pokoju przez który zawsze przewijało się wielu gości, ponieważ babcia była "instytucją". Niektórzy zwracali uwagę na książki i prosili o pożyczenie, babcia nigdy nie odmawiała, a one nie wracały. I kiedy sprzątnięto mi sprzed nosa "Annę Kareninę" powiedziałam stop! Krzyczałam, że jak pożyczy jeszcze jedną książkę, to mnie popamięta! 

Czytałam je "jak leci". Niektóre nie były przeznaczone dla dzieci - miałam wówczas 12 lat - jak na przykład "Komedia ludzka" Balzaca, o czym szybko się przekonałam. Zamykałam się więc z nią w toalecie albo czytałam pod kołdrą. Książki przenosiły mnie do lepszego świata, bo ten, który mnie otaczał, był brzydki i nieznośny. Przede wszystkim był bardzo biedny. Wojna zniszczyła dorobek życia mojej rodziny, a komuna obrabowała nas do końca. 

   W tym czasie inni się bogacili, majątki rosły w oczach. Sprzedawcy w sklepach z deficytowym towarem: z telewizorami, pralkami szybko dochodzili do niesłychanego bogactwa, w zamian za otrzymane łapówki budowali okazałe wille, pracownicy okradali zakłady pracy, żal było patrzeć na to wszystko. Ustrój zdemoralizował ludzi. Dzisiaj ich potomkowie stanowią opatówecką "elitę".

Tu zawsze przypomina mi się scena z filmu "Katyń", gdy służąca odwiedza żonę generała Smorawińskiego po wojnie i oddaje szablę, którą przechowała. Po czym mówi do męża, że oddała ją pani, na co on: "teraz to ty pani". 

W 1974 roku miałam 8 lat, świętowano  hucznie XXX–lecie Polski Ludowej, władza postanowiła przychylić nieba klasie robotniczej i w Opatówku wybudowano hotel-motel "Czarnuszka". 

Ukazał się też artykuł w Ziemi Kaliskiej o tym, jak wspaniale pracuje POM w Opatówku. Post tutaj: 

POM-wzór ładu i porządku. Obchody XXX-lecia Polski Ludowej w Opatówku. 1974. Zdemolowano i rozkradziono majątek Schlossera i Wuenschego, a na tym, co pozostało utworzono POM. 

  Niektórzy mieszkańcy naszej kamienicy mieli samochody. Pamiętam, jak z wypiekami na twarzy obliczałam, ile pensji musiałaby odłożyć moja mama, żebyśmy miały taki samochód. Z obliczeń ostatecznie wynikło, że przez kilka lat musiałybyśmy nic nie jeść ( w 1986 r. na giełdowy zakup "dużego" fiata w Warszawie (1,5 mln zł) przeciętnie zarabiający obywatel musiał wydać 62 swoje miesięczne pensje).

Nauczyciele klepali biedę, bo komuna, tak jak Niemcy, nienawidziła inteligencji i upokarzała w każdy możliwy sposób. Wdeptywała ich w ziemię. Liczyli się tylko klasa robotnicza i chłopi.

Niskie płace podczas tej "dyktatury proletariatu" były jedną z form tego upokarzania. Niemalże zrównano pensje dyrektorów i przysłowiowych sprzątaczek. Ten stan trwa zresztą do dziś. 

   W okresie okupacji Związek Sowiecki i Niemcy zlikwidowały elity: profesorów uniwersytetów, ziemian, wyższych urzędników, księży i oficerów, zagarnęli polskie majątki ziemskie usuwając, właścicieli, mordując i zamykając w obozach. Reszty dokonali Sowieci. Przedwojenna inteligencja wyginęła lub została wypędzona za granice Polski. Ci, którzy zostali, a nie chcieli uznać "nadrzędnej roli partii", gnili w więzieniach lub byli gnębieni i zaszczuwani. Był to wróg klasowy, niepotrzebny zresztą, ponieważ trzeba wykształcić swojego "homo sovieticusa" - człowieka zastraszonego, podporządkowanego, który nie zna historii Polski i którym można łatwo manipulować. 

Po władzę sięgnęli ludzie z tzw. czworaków. Komuna wykształciła "swoją" bolszewicką inteligencję, taką, dla której Polska zaczęła się w 1945, bo innej nie znali. Skutki tego odczuwamy do dzisiaj, wystarczy popatrzeć na tych, którzy nami rządzą od czasów powojennych, aż do chwili obecnej.

Było szaro i biednie, a z czasem coraz gorzej. Nieudolnie zarządzana gospodarka zakończyła się tym, że ludzie musieli stać kilka godzin w kolejce, żeby kupić szampon albo buty. Pamiętam entuzjazm, gdy pewnego dnia mama wróciła z wylosowanymi w zakładzie kozakami. Na czym polegało to losowanie nigdy się nie dowiedziałam. Kozaków nikt nigdy nie założył, ponieważ miały zbyt wysoki obcas.

Poza tym ciągle karmiono nas kłamstwem, manipulowano.

Jaruzelski wprowadził w 1981 stan wojenny. Na rzecznika rządu wybrany został obrzydliwy Jerzy Urban, nazwany później "Goebbelsem stanu wojennego". Co tydzień w czasie godzinnej ustawionej, propagandowej pseudo konferencji prasowej pluł Polakom w twarz, kpił  że: "rząd się sam wyżywi".

Plac Wolności 13. Tak ohydnie wyglądała kamienica od strony podwórza. Jak melina.
Na zdjęciu moja mama Aleksandra Adamczyk i synowa Teresy Jaśkiewicz. Dzieci sąsiadów.
Rok 1990/91. 

Nasz kamienica przy Placu Wolności była brzydka i odrapana. Ponieważ nie było wapna, cementu, farb, wszystko było zaniedbanej brudne. Kolejni naczelnicy Opatówka skupiali się na budowie własnych willi, nie na remontach.

Skreślone ręką Teresy Jaśkiewicz, mojej chrzestnej "Oprawa budynku to istny slams"

 Po II wojnie wszystkim, którzy coś posiadali, odebrano wszystko - warsztaty, sklep, fabryki, nie nie pozostawiono nikomu prywatnej własności. Mojej prababci Leokadii Wiewiórkowskiej, która straciła kilkoro dzieci w wojennej zawierusze,  także odebrano sklep, pozbawiono środków do życia (a wychowywała wnuki, dzieci swoich pomordowanych dzieci) i zrobiono tam "Sam spożywczy". Pracowały tam miłe panie, ale w latach 80-tych nie było tam raczej towaru. Dlatego porusza mnie ta propagandowa fotka z czasów PRL-u z półkami uginającymi się od towaru. Tak wyglądał sklep chyba wówczas, gdy miał go odwiedzić naczelnik gminy. Takie postępowanie władz nazywano propagandą sukcesu.

Propagandowa widokówka z czasów PRL-u.

Propaganda sukcesu z czasów komuny. 

Już w 1976 roku komuniści wprowadził kartki na cukier.

28 lutego 1981 wprowadzono kartki na mięso, a 30 kwietnia tego samego roku - także na wszelkie przetwory mięsne oraz masło, mąkę, ryż i kaszę. We wrześniu, system kartkowy objął też mydło, proszek do prania i papier toaletowy. Raz w tygodniu, może raz w miesiącu, nie pamiętam już, dostawałam tabliczkę czekolady. Bardzo na nią czekałam, wychodziłam na schody (były drewniane) i nasłuchiwałam, czy babcia wraca już z zakupami.

Nauczyłam się robić na drutach, tak jak prababcia i babcia, sama, obserwując. Nikt nie miał czasu, aby mnie uczyć. W maturalnej klasie, z rozłożoną na kolanach książką robiłam na drutach swetry, sukienki, byłam samowystarczalna. Jak chciałam cos mieć do ubrania, to musiałam to sobie zrobić.

   W Opatówku było dużo zaniedbanych, biednych dzieci, z patologicznych rodzin. Wszędzie pito alkohol, mężczyźni pili go po pracy, a później leżeli na trawniku przed nasza kamienicą, na ławkach na rynku. 

Takie widoki z okna miałam codziennie, ponieważ na parterze kamienicy była restauracja, a właściwie knajpa, mordownia. Raz babcia wysłała mnie tam z menażkami po obiad. Widok w środku mnie przeraził, przy stolikach pełno podchmielonych, krzykliwych, agresywnych mężczyzn, a pośród nich dwie mamy moich koleżanek z klasy. Jedna z rękoma zanurzonymi w brudnej bebelusze zmywająca talerze i zaczepiana w niewybredny sposób przez tych pijaków, druga uwijająca się pośród nich z talerzami, a ci z lubieżnym uśmiechem klepali ją w pośladek. Obleciał mnie taki strach, że już nigdy tam nie poszłam. 

Władzy "ludowej" chodziło o to, żeby alkohol był tani, łatwo dostępny. Ludzie zapijaczeni, zdemoralizowani nie mieli problemów egzystencjalnych.

Pamiętam tez pochody pierwszomajowe. Nie miałam za bardzo świadomości co to za święto, ale bardzo się cieszyłam na nie, ponieważ po pochodzie, w parku rozstawiano stragany z deficytowymi towarami. Można wtedy było zjeść coś, czego na co dzień nie było. Takim deficytowym towarem był piernik kasztelański. Kawałek suchego, twardego ciasta przełożony jakąś marmoladą. Coś, na co dzisiaj raczej nikt nie spojrzy.  Wtedy wydawał mi się ambrozją.

   Z okien miałam widok na przeciwległą pierzeję rynku, na domki i kamienice po Niemcach i Żydach: "Żydzi w Opatówku". Nikt nie opowiadał o tej nieodległej wówczas przeszłości, o tym, że 80 lat temu Niemcy palili ludzi w piecach. Starano się to kompletnie zatrzeć. Podobnie jak i dzisiaj, w czasach politycznej poprawności.

Dom Tondowskich, Żydów. Plac Wolności 8, kiedyś 7. Opatówek.

   Nie wszędzie wolno mi było chodzić. Były domy, gdzie po wojnie pozostali Niemcy i folksdojcze, chociaż wtedy nie znałam tego słowa. W jednym z nich, naprzeciwko przystanku, zauważyłam interesujące, wybrukowane podwórko i wiedziona ciekawością chciałam tam pójść, ale babcia pociągnęła mnie za rękę i w odpowiedzi na pytanie, które malowało mi się na twarzy, powiedziała z dezaprobatą: "Tam źli ludzie mieszkają". Dzisiaj wiem, że miała na myśli folksdojczów. 

   Dlatego Opatówek kojarzy mi się też z domami "złych ludzi", wielu z nich w czasie komuny wyjeżdżało swobodnie do Niemiec, podczas gdy Polacy nie mieli nawet paszportu w domu. Przy tym domu, na rynku, wystawali całymi godzinami młodzi mężczyźni, rzucając wulgaryzmami i w prymitywny, chamski sposób zaczepiali przechodzących. Wielu z nich już nie żyje. Zabiła ich wódka.

Marzyłam o wyjechaniu stąd, o podróżach, ale nie można było wyjeżdżać za granicę, mogli tylko folksdojcze. 

Pragnęłam uciec od grozy tego miejsca i bólu moich bliskich. Od miejsca, gdzie moja rodzina została wytypowana do eksterminacji. Być z dala od złych domów. Wyjechać i nigdy nie musieć tam wracać.

Małe miasteczka - bywa - nie miewają uroku. Ale fascynują. Czasami złem. Jednak czy zło przypisane jest do miejsca? Nie, piekło nie ma nic wspólnego z miejscem - piekło wiąże się z ludźmi. Może to ludzie są piekłem  - John Marsden "Jutro, kiedy zaczęła się wojna"

Podwórko "złego domu", dzisiaj pozbawione już bruku

Oczywiście wielu nie podzieli moich obserwacji, głownie beneficjenci minionego ustroju. Im było dobrze, za lojalność wobec sowieckiego okupanta płacono stanowiskami, awansami. To ci budują narrację jak wspaniale było za komuny. Jednak pamiętając, że komuna im dała, powinni również wiedzieć, że aby im dać, musiała komuś zabrać. Że był to jednak złodziejski i demoralizujący ustrój.

Post powiązany:

• Powojenny upadek Opatówka.
• BECHSTEIN, NUESSE, SEILBERT. Dlaczego nie dbamy o swoją tożsamość kulturową? C.D.
• Kamienica Szalińskiego w Opatówku
• Sytuacja ludności cywilnej. Opatówek 1939.
• Dom, którego nie ma