Niemy świadek zmieniających się czasów - fabryka Pinczewskich w Opatówku

autor: Dominika Pawlikowska

Niemy świadek zmieniających się czasów - fabryka Pinczewskich

Zdjęcie wykonane w 2023

Zdjęcie wykonane w 2025

   Tam, gdzie leniwie płynie czas i szumią wspomnienia, w Opatówku, zrodziła się pewna historia, tkana nićmi żydowskiej przedsiębiorczości. Z niemieckiej ziemi przybył zamożny ród Pinczewskich- Abram i Anna, osiadając w cichym zakątku przy ulicy Długiej, która z czasem miała przemienić się w pulsującą życiem Łódzką. Tam, na wykupionej parceli, zrodził się zamysł niezwykły – fabryka lalek.

  W 1912 z fabryki Abrama wyodrębniła się fabryka zabawek drewnianych, którą poprowadził syn Abrama - Maksymilian Pinczewski.

Maksymiliana i jego rodzinę odnajdujemy w księdze ludności w domu 69, gdzie zapisany jest jako Jakób Mordka vel Maksymilian Pinczewski ur. 1883 Opatówek, wyzn. mojżeszowe, syn Abrama, handlujący i Felicja (Fela) ur. 1888 Warszawa-1963 Tel Awiw, z d. Bronowska, c. Izraela i Jiny z d. Warszawiak z dziećmi:

-Juda Majer ur. 1900 -1906 Opatówek, 

-Juljusz (Jehuda)  ur. 1906 Opatówek -1967 Tel  Awiw,

-Władysław  (Icchak Zeew) ur. 1907 Opatówek, żonaty i Irena ur. 1908 z d. Jezierska, inżynier, zginął tragicznie,

-Adam ur. 1912 Opatówek. Zmarł w 1942 w Teheranie po zwolnieniu z sowieckiego łagru,

-Łucja ur. 1913 Opatówek - 2002 Tel Awiw, biogram Łucji  Pinczewskiej, film dokumentalny https://www.filmweb.pl/film/Emigrantka-2000-36808/descs. tekst autorstwa M. Krytkowskiej: https://artpubliteratura.blogspot.com/2013/06/ucja-pinczewska-gliksman-1913-2002.html

W domu pod nr 61 też zamieszkiwali: Pinczewscy

-Hersz Pinczewski 1855-1924 Lutomiersk, s. Jakóba i Fajgi z d. Tyger, wyzn. mojżeszowe, sklepikarz, i Ruchla z d. Goldberg ur. 1855 Piotrków, c. Fajwela i Chany z d. Rychterman z dziećmi:

-Brana Pinczewska ur. 1892 Konstantynów,

-Marjem Pinczewska ur. 1892 Opatówek, c. Abrama i Chany Sury z d. Fride, wyzn. mojżeszowe, przy matce,

-Fiszel Pinczewski ur. 1895 Opatówek, c. Abrama i Chany Sury z d. Fride, wyzn. mojżeszowe, przy matce,

-Natan (Nikodem) Pinczewski ur. 1899 Opatówek, c. Abrama i Chany Sury z d. Fride, wyzn. mojżeszowe, przy matce,

-Eugenia Pinczewska ur. 1906 Opatówek, c. Feliksa i Ryfki z d. Pinczewska, przy rodzicach

-Jan Pinczewski ur. 1919 Kalisz, s. Feliksa i Ryfki z d. Pinczewska, przy rodzicach,

-Beniamin Pulwermacher ur. 1868 Opatówek, s. Chaima i Berty z d. Zaks wyzn. mojżeszowe, sklepikarz,

-Hersz Pulwermacher ur. 1874 Opatówek, s. Chaima i Berty z d. Zaks wyzn. mojżeszowe, sklepikarz,

-Chana Sura Pinczewska z d. Fide, ur. 1862 Parzęczew, c. Izraela i Dwojry z d. Denkelman, wyzn. mojżeszowe, wdowa, sklepikarka.

   Wraz z hukiem wojennych dział w roku 1939, dobiegła kresu epoka rodziny Pinczewskich. 

W owym czasie fabryka zatrudniała do 200 osób.

   Niemcy przystosowali fabrykę do produkcji na potrzeby wojska: mebli i opakowań.

   Po II wojnie światowej w Polsce, która znalazła się pod wpływem Związku Radzieckiego i wkroczyła na drogę ustroju komunistycznego, majątek zamożnych przedsiębiorców został znacjonalizowany i przejęty przez państwo. Proces ten był jednym z fundamentów budowy nowego systemu społeczno-gospodarczego i miał na celu likwidację prywatnej własności środków produkcji. Rodzina Pinczewskich nie miała już dokąd wrócić, ponieważ na mocy dekretów o nacjonalizacji przemysłu, górnictwa, transportu, bankowości i ubezpieczeń, wydanych w latach 1945-1946, przedsiębiorstwa należące do prywatnych właścicieli, w tym zamożnych przedsiębiorców, przechodziły na własność państwa.

   10 lutego 1945 Rosjanie zinwentaryzowali fabrykę, protokoły sporządzane były w 2 wersjach - jedna po polsku, druga po rosyjsku.

Po protokołem podpisał się wójt Opatówka Franciszek Leśniak.

Według lejtnanta Korostiełkina fabryka powstała w 1886 roku. Jej wartość określił na 500 tys. rubli.

   Treść dokumentu (pisownia oryginalna):

"Do 1930 roku fabryka wyrabiała lalki i zabawki i należała do braci Pinczewskich, z pochodzenia polskich żydów. Po roku 1940 fabryka wyrabiała meble dla armii niemieckiej i dla sprzedaży mebli na dochód właścicielowi fabryki Ebelingowi Henrykowi synowi Augusta i posiadania niemca i dla dochodu państwu niemieckiemu. Miesięczny obrót fabryki przeciętnie wynosił 80 tysięcy rubli.

   Techniczne wyposażenie fabryki zawiera:

Motorowa elektrownia - 8

Nażdak - 1

Warsztat do rozpiłowania - 1

Poprzeczny warsztat - 1

Podlużny warsztat - 3

Bor maszyna - 5

Warsztat do szlifowania - 3

Warsztat dla grubych robót - 1

Elektronity - 2

Pily wstęgowe - 2

Warsztaty tokarskie - 3

...

Pracowało na fabryce 140 ludzi

Pozostało na fabryce 150 m materiału budowlanego i desek.

Przy ucieczce niemców fabryka była uszkodzona walkami ulicznemi na 50%. Wskutek czego fabryka w obecnym czasie nie pracuje. Fabryka znajduje się w miasteczku Opatówek, Kaliskiego powiatu, na ulicy Piłsudskiego Nr 13. Fabrykę i wszystko wymienione w obecnym akcie techniczne wyposażenie i surowce na użytek polskiego państwa wójt gminy Opatówek Leśnia- Franciszek".

Przedstawiciel wojennego oddziału poczta połowa 14981 I-ł Korostełkin (-) Boim gminy Opatówekk (-) Francziszek Leśniak. 10/II 1945 roku.

Zarząd Gminny w Opatówku. Paw. Kaliskiego. Poczt[a] Łoco... (ostatnie słowo nieczytelne)

1. Dokument jest aktem spisanym 10 lutego 1945 roku, w obecności przedstawicieli władz miejskich i gminnych. Dotyczy fabryki lalek, której wartość w 1940 roku oszacowano na 500 tysięcy złotych. Fabryka należała do braci Pinczewskich i do 1940 roku produkowała lalki i zabawki. Po tym roku miała również realizować zamówienia dla armii niemieckiej i prowadzić sprzedaż detaliczną. Średni obrót fabryki wynosił 50 tysięcy rubli. Dokument zawiera szczegółowy spis technicznego wyposażenia fabryki, liczbę zatrudnionych osób (140), ilość pozostałego materiału oraz informację o wzorowym maszynowym urządzeniu fabryki pod nadzorem Niemców.

2. Dokument jest aktem spisanym 10 lutego 1945 roku, w obecności przedstawicieli władz miejskich i gminnych. Dotyczy fabryki lalek, której wartość w 1940 roku oszacowano na 500 tysięcy złotych. Fabryka należała do braci Pinczewskich i do 1940 roku produkowała lalki i zabawki. Po tym roku miała również realizować zamówienia dla armii niemieckiej i prowadzić sprzedaż detaliczną. Średni obrót fabryki wynosił 50 tysięcy rubli. Dokument zawiera szczegółowy spis technicznego wyposażenia fabryki, liczbę zatrudnionych osób (140), ilość pozostałego materiału oraz informację o wzorowym maszynowym urządzeniu fabryki pod nadzorem Niemców.

Żydzi w Opatówku.

Zdjęcie ściągnęłam przed laty z jakiegoś portalu zakupowego, podpisane jako "Żydzi kaliscy"

Codziennie przemierzałam ulice Opatówka, a jednak wiedziałam o nim tak niewiele. Nad miejscowością unosiła się mgła przemilczeń i tajemnic. Przez długie lata czuwał nad tym system komunistyczny oraz jego aparat represji — Milicja Obywatelska, Urząd Bezpieczeństwa, a później Służba Bezpieczeństwa — strzegąc nie tylko tak zwanego „porządku publicznego”, lecz także pamięci o przeszłości. O dawnych czasach mówić nie było wolno.

Z okien naszego mieszkania przy Placu Wolności patrzyłam codziennie na pierzeję rynku po drugiej stronie ulicy, nie wiedząc nic o ludziach, którzy jeszcze dwadzieścia lat wcześniej tam żyli, pracowali i tworzyli historię tego miejsca. Kiedyś nie można było o nich mówić, a później zabrakło już tych, którzy mogliby opowiadać.

Babcia rzadko wracała do rodzinnych dziejów. W naszej rodzinie było już dość śmierci, cierpienia i strat. Żyła w nieustannym lęku przed komunistami. Widziała bowiem, jak traktowano przedwojennych polskich patriotów — ludzi wiernych swoim wartościom, za których przywiązanie do ojczyzny przyszło im zapłacić wysoką cenę.

 Odkrywam powoli tajemnice miasteczka, historię rodzin, które je zamieszkiwały. Bo historia Polski, to historia rodzin. Najpierw dotarłam do nazwisk Żydów zamieszkujących kamienicę moich pradziadków Szalińskich, a właściwie poprzednich właścicieli - Kościańskich oraz Niemca Hermanna Feichta ( część kamienicy należała do niego), bo wpis jest z 1931 roku. Są to: 

Icek Lubelski

Icek Lubelski, APK, Księga ludności stałej, rejestry mieszkańców

Frajda Jachimowicz

Sura Wol

kupcowa

Sura Wol ur. 1841 Kalisz z d. Kujawska, c. Abrama, wyzn. mojżeszowe, wdowa, kupcowa, przybyła z Wielunia, z dziećmi: Chenoch ur. 1870 w Kaliszu, Hipolit ur. 1871 w Kaliszu,

Adler?

Kołtun (Kolton) Nachan

Kołtun mieszkał na Zawodziu u Śnieguli i handlował zbożem. Źródło: Wspomnienia Stefana Melki "Moje wspomnienia"

Abraham Feigen  ur. 1877 w Opatówku, kupiec, getto w Koźminku, zamordowany.

-Herszlik Fajgen ur. 1852 Złoczew, s. Arona i Łaji z d. Brat, wyzn. mojżeszowe, wyrobnik i Estera Bajla Z d. Zajdberg I voto Czarnożył , c. Markusa i Cywji z d. Proch 1841-1918 Kalisz, z dziećmi:
-Abram Fajgen/Feigin ur. 1874 Kalisz, handlarz i Frimeta Feigin z d. Lewite ur. 1868 Poddembice

Ajzner / Eizner Ajzner handlował drewnem i miał sklep spożywczy; jego młodszy syn Daniel (tu jakaś nieścicłość) chodził ze mną do szkoły, a starszy został adwokatem i wyjechał do Warszawy. Źródło: Wspomnienia Stefana Melki "Moje wspomnienia".

-Aron /Aharon Ajzner ur. 1877 w Błaszkach, wyzn. mojżeszowe, handlarz z drugą żoną Blimą z domu Fajgen ur. 1895 w Opatówku, dzieci Arona z I małżeństwa z Esterą /Ester z d. Sieradzka:
-Dawid Mordke Ajzner/Ejzner ur. 1902 w Opatówku,
-Kalman Ajzner ur. 1905 w Opatówku,
-Sara 1909

-Salek Yehoshua ur. ? (nie ma go w księdze ludności- na stronie Yad Vashem Salek Yehoshua Eizner (yadvashem.org)

Salek Yehoshua Eizner

print screen ze strony Yad Vashem

oraz dzieci Arona i Blimy:
-Chaim ur. 1919 w Kaliszu i
-Izrael Szyja ur. 1916 w Opatówku.

Rodzina Ajzner/Ejzner, APK, Księga ludności stałej, rejestry mieszkańców

Pinczewscy

Źródło: Wspomnienia Stefana Melki "Moje wspomnienia"

Największą rolę w życiu Opatówka odegrała jednak żydowska rodzina Pinczewskich. Trzeba pamiętać, że był to okres wielkiego bezrobocia, a stopniowo rozwijająca się fabryczka lalek dawała ludziom zatrudnienie. Pinczewscy najpierw mieszkali w oficynie pałacowej i rozpoczęli produkcję w piwnicach tego budynku. Gdy się wzbogacili wybudowali główny gmach fabryki przy ulicy Łódzkiej. W Fabryce Lalek i Zabawek Drewnianych, w zależności od koniunktury, pracowało od 60 do 80 ludzi.

W samym tylko domu nr 61 zamieszkiwali:

-Hersz Pinczewski 1855-1924 Lutomiersk, s. Jakóba i Fajgi z d. Tyger, wyzn. mojżeszowe, sklepikarz, i Ruchla z d. Goldberg ur. 1855 Piotrków, c. Fajwela i Chany z d. Rychterman z córką:

-Brana Pinczewska ur. 1892 Konstantynów,

-Marjem Pinczewska ur. 1892 Opatówek, c. Abrama i Chany Sury z d. Fride, wyzn. mojżeszowe, przy matce,

-Fiszel Pinczewski ur. 1895 Opatówek, c. Abrama i Chany Sury z d. Fride, wyzn. mojżeszowe, przy matce,

-Natan(Nikodem) Pinczewski ur. 1899 Opatówek, c. Abrama i Chany Sury z d. Fride, wyzn. mojżeszowe, przy matce,

-Eugenia Pinczewska ur. 1906 Opatówek, c. Feliksa i Ryfki z d. Pinczewska, przy rodzicach

-Jan Pinczewski ur. 1919 Kalisz, s. Feliksa i Ryfki z d. Pinczewska, przy rodzicach,

-Beniamin Pulwermacher ur. 1868 Opatówek, s. Chaima i Berty z d. Zaks wyzn. mojżeszowe, sklepikarz,

Herz Pulwermacher ur. 1874 Opatówek, s. Chaima i Berty z d. Zaks wyzn. mojżeszowe, sklepikarz,

-Chana Sura Pinczewska z d. Fide, ur. 1862 Parzęczew, c. Izraela i Dwojry z d. Denkelman, wyzn. mojżeszowe, wdowa, sklepikarka

Pinczewscy, Opatówek

Liba Brauner z d. Pinczewska ur. 1890 Opatówek, c. Abbrama Chany Sury z d. Freide, wyzn. mojżeszowe i mąż Hersz Lajb Brauner ur. 1894 w Łodzi, s. Jakóba i Ruchli z Tennenbaum i dziecko: Mira Brauner ur. 1919 w Łodzi

W księgach ludności znalazłam też rodzinę Berlińskich. Przeprowadzili się do Opatówka z Blaszek. Mieszkali pod numerem 34. Duża rodzina, przy nazwiskach mężczyzn w rubryce zawód wpisano: handlujący lub kupiec.

Rodzina Berlińskich, APK, Księga ludności stałej, rejestry mieszkańców

W księdze ludności znalazłam też szklarza Line/Bine? Czarnożyła oraz wielu członków rodziny Czarnożył. Ślad urywa się w łódzkim getcie; Mojsze Czarnozyl (yadvashem.org)

Czarnożył, APK, Księga ludności stałej, rejestry mieszkańców

Dom nr 18

-Line Czarnożył ur. 1869 Kalisz, s. Jakuba i Estery z d. Walli, wyzn. mojżeszowe, kawaler, szklarz,

-Hersz Sender Czarnożył ur. 1863 w Kaliszu, s. Jakuba i Baili z d. Zandberg, wyzn. mojżeszowe, handlujący i Liba z d. Ways/Weis? 1866-1921, c. Mojżesza i Cypry z d. Kołtun, z dziećmi: Samuel Mordke ur. 1877, Cypra ur. 1889, Cywija ur. 1892, Chaja Jetta ur. 1893, Ryfka Ruchla ur. 1898, Mojżesz ur. 1900, Szulem ur. 1903 oraz II żona Hersza - Brana z d. Kae, I voto Messer ur. 1877 w Uniejowie.

Czarnożył, APK, Księga ludności stałej, rejestry mieszkańców

Rodzina Szlamiaków

Najwięcej osób o nazwisku Szlamiak mieszkało w domu nr 94

-Chaim Szlamiak ur. 1851 Iwanowice, wyzn. mojżeszowe, kupiec, wdowiec, z dziećmi: 

-Małka Szlamiak ur. 1886 Iwanowice, c. Chaima i Cyrli z d. Donajl, panna,

-Łaja Szlamiak ur. 1890 Opatówek, c. Chaima i Cyrli z d. Donajl, panna,

-Haja/Chaja Szlamiak, ur. 1898 Kalisz, c. Chaima i Marjem z d. Trzon, panna,

-Mindel Szlamiak ur. 1899 Kalisz, c. Chaima i Marjem z d. Trzon, panna,

-Szmul Szlamiak ur. 1903 Kalisz, s. Chaima i Marjem z d. Trzon, kawaler,

-Pinkus Szlamiak ur. 1905 Opatówek, s. Chaima i Marjem z d. Trzon, kawaler,

-Abram Szlamiak ur. 1906 Opatówek, s. Chaima i Marjem z d. Trzon, kawaler,

-Estera Szlamiak ur. 1909 Opatówek, c. Chaima i Marjem z d. Trzon, panna,

-Józef Szlamiak ur. 1911 Opatówek,  s. Chaima i Marjem z d. Trzon, kawaler,

-Hersz Szlamiak ur. 1849 Iwanowice, s. Majera i Estery z d. Chaftka, wyzn. mojżeszowe, kawaler, piekarz 

-Mordka Szlamiak ur. 1857 Iwanowice, s. Majera i Estery z d. Chaftka, wyzn. mojżeszowe, kawaler, piekarz 

-Mariem Szlamiak ur. 1886 Opatówek, rodzice: Chaim i Cyrla z d. Donat, wdowa, wyzn. mojżeszowe

Teraz znalazłam kolejną żydowska mieszkankę Opatówka: Rachela Szlamiak (ur. 1904 w Kaliszu ), na stronie Yad Vashem znalazłam informację, że była krawcową i zginęła w czasie II wojny. Miała męża Abrachama. Mieszkała na ul. 3-Maja 8. Pozostawiła po sobie dom. Ktoś kto w nim mieszka - właśnie poznał jego historię. Rodzina Szlamiaków prowadziła rzeźnictwo, w handlu byli bardzo solidni: dbali o czystość towaru, czego nie można powiedzieć o innych rzeźnikach. Źródło: Wspomnienia Stefana Melki "Moje wspomnienia"

Rachela Szlamiak, Opatówek ul. 3-Maja 8.

Jeszcze inni członkowie rodziny Szlamiak:

Z rodziny  Szlamiaków pochodziła matka Lajba Kawe - Marjem. Lajb Kawe w 1880 w Opatówku. Miał z zoną Cyrką z domu Sztorch urodzoną 1886 w Łęczycy czworo dzieci: Chanę Ruchlę (Różę) ur. 1925 w Kaliszu, Esterę ur. 1913 w Kaliszu, Majera ur. 1923 w Kaliszu i Haima ur. 1917 w Kaliszu. Wysłani do getta w Łodzi. Róża została zamordowana, zeznania i świadectwo jej brata https://collections.yadvashem.org/en/names/577109

Rodzina Kawe, APK, Księga ludności stałej, rejestry mieszkańców.

Lokatorzy Kościańskich 1931

Lokatorzy Hermanna Feichta, Niemca. 1931.

Kościelna 7

Pod numerem 7 na ulicy Kościelnej mieszkał Huna Fiszbain. Był to dom parterowy z częścią frontową i oficyną.
Nie napotkałam w literaturze o Opatówku tego nazwiska, chociaż musiał być zamożnym człowiekiem.
Miał duży parterowy dom o powierzchni 280 metrów kw. kryty dachówką, z oficyną o powierzchni 200 metrów z 2 izbami o powierzchni 200 metrów. Wówczas niewielu mieszkańców Opatówka posiadało takie domy. W domu opuszczonym przez niego po wojnie usytuowano Milicję. Milicja Obywatelska w Opatówku. Ulica Kościelna 7.

Plac Wolności 7

Plac Wolności 7, teraz  nr 8,  (dom 1-piętrowy, 11 izb) mieszkał tu Lajzer (Elieser) Tondowski, sprzedawca tekstyliów, ur. 1877 w Błaszkach (syn Josefa i Gitli z Elsterów ) oraz jego żona Chana (Khana) Tondowska ur. 1880 w Błaszkach (córka Abrama i Rejli Gelbart) zm. 31.12.1940 w Lublinie. Lajzer (Elieser) Tondowski został zastrzelony 01.09.1939 w Poddembicach. Mieli syna Khaima ur. 1897, zginął,  syna Schmula ur.1899, syna Zwi, ur. 1918, zginął. Mieli córkę Franię, dziecko jeszcze, zginęła. Taka informacja widnieje o nich na stronie Yad Vashem *. Informacje podał ich sąsiad, inny Żyd, Yaakov Feigen.

Dom Tondowskich, Plac Wolności 8, kiedyś 7. Opatówek.

Syn Lajzera Tondowskiego ożenił się i zamieszkał w domu nr 7 z żoną Ruchlą.

O Tondowskich jeszcze tutaj: Zbrodnia bez kary

Kolejne zdjęcie przedstawia już triumfujących Niemców w Opatówku. Tondowskich już nie ma. Moich pradziadków Szalińskich też już nie ma w kamienicy na prawo od przemawiającego Niemca. Grono słuchaczy, z pewnością Niemcy i folksdojcze oddają się wizji życia w nowej Rzeszy, w której zagrabią już cały majątek Polaków, ich domy, gospodarstwa, wymordują ich i będą żyli długo i szczęśliwie.

Okupacja niemiecka w Opatówku, Plac Wolności 7, dzisiaj nr 8. 1940.
Dom Tondowskich wysiedlonych, a później zamordowanych przez Niemców.
APK, Zespół Martyna.

Być może patrzymy na moment wysiedlania Tondowskich.
Jest to początek wojny, napisy na sklepach są jeszcze po polsku.

W domu 46 mieszkali:

-Abram Rawicki ur. 1831 w Kaliszu, s. Szlamy i Sury z d. Sztel, wyzn. mojżeszowe, kupiec z żoną -Mirla Rawicka z d. Sieradzka c. Chaima i Sury, z dziećmi: Juda Hersz ur. 1856, Sura Gitla ur. 1858, Estera Ryfka ur. 1862, Cyrla ur. 1856, wszyscy urodzeni w Kaliszu .

Abram Rawicki ur. 1831 w Kaliszu, s. Szlamy i Sury z d. Sztel, wyzn. mojżeszowe, kupiec z żoną -Mirla Rawicka z d. Sieradzka c. Chaima i Sury, z dziećmi: Juda Hersz ur. 1856, Sura Gitla ur. 1858, Estera Ryfka ur. 1862, Cyrla ur. 1856, wszyscy urodzeni w Kaliszu .

* Źródło: Central DB of Shoah Victims' Names - Record Details (yadvashem.org)

W domu 101 mieszkali:

-Mojżesz Cige ur. 1838 Kalisz, s. Abrama i Gitli, wyzn. mojżeszowe, kupiec i Salka Cyrla ur. 1854 Sieradz, z d. Kociołkowska, c. Jakóba i Rajzy z d. Gombińska, z dziećmi:

-Ryfka Cige ur. 1878 Sieradz, panna

-Fajwel Cige ur. 1882 Sieradz, kawaler

-Mojżesz Cige ur. 1838 Kalisz, s. Abrama i Gitli, wyzn. mojżeszowe, kupiec i Salka Cyrla ur. 1854 Sieradz, z d. Kociołkowska, c. Jakóba i Rajzy z d. Gombińska, z dziećmi:

-Ryfka Cige ur. 1878 Sieradz, panna

-Fajwel Cige ur. 1882 Sieradz, kawaler