28.01.1945 sowiecki wojenny komendant Mitin wybrał wójta Opatówka

autor: Dominika Pawlikowska

Kto Polakom wybierał władzę w 1945?

W pierwszych tygodniach po wkroczeniu Armii Czerwonej do Opatówka w styczniu 1945 roku rozpoczęto organizację polskich władz lokalnych. Proces ten odbywał się w ścisłym powiązaniu z działaniami radzieckich komendantur wojennych, które w pierwszej fazie przejmowały kontrolę nad miasteczkami i gminami, a następnie przekazywały je władzom cywilnym nowo tworzonych struktur podporządkowanych Polskiemu Komitetowi Wyzwolenia Narodowego (PKWN).

Jednym z kluczowych źródeł ukazujących ten moment przejściowy jest protokół zdawczo-odbiorczy z 17 lutego 1945 roku, spisany w kancelarii Zarządu Gminy Opatówek. Dokument ten odnotowuje przekazanie stanowiska wójta pomiędzy Franciszkiem Leśniakiem a Feliksem Dziubińskim oraz zawiera informacje o stanie gminy, jej finansach i funkcjonujących zakładach przemysłowo-handlowych.

1. Treść dokumentu 

Protokół zdawczo-odbiorczy sporządzono w Opatówku 17 lutego 1945 roku w kancelarii gminy. Spisano go w związku z przekazaniem obowiązków tymczasowego wójta gminy Opatówek.

• Dotychczasowy wójt, Franciszek Leśniak (pochodzący z Ładzic w powiecie radomszczańskim, zam w Tłokini Kościelnej, powołany 28 stycznia 1945 r. przez wojennego komendanta kapitana Mikitina), przekazał urząd nowo mianowanemu wójtowi – Feliksowi Dziubińskiemu, z Brzezin koło Łodzi, ur. 1885, s. Ignacego i Korduli z d. Staszewska, zamieszkałemu w Opatówku wraz z żoną Marianną Rogozińską, c. Mateusza.

• (zatwierdzonemu przez starostę kaliskiego 1 lutego 1945 r.).

• Przekazano:

  • pieczęć urzędową gminy,

  • kasę gminną w wysokości 2899 RM (pochodzącą ze sprzedaży pieczywa, węgla i mąki),

  • informacje o stanie zakładów handlowo-przemysłowych w gminie i osadzie Opatówek.

• Wznowiono działalność:

  • młyn motorowy w Opatówku (dawniej Spies),

  • młyn wodny w Trojanowie (własność Józefa Urbańskiego),

  • piekarnie (Adamczewskiego, dawn. Dreszer, dawn. Sikba),

  • sklep spożywczy (dawniej Töpfer, teraz Zenon Nowicki),

  • fabrykę mebli (dawn. Ebeling, teraz pod zarządem Rossy Ignacego),

  • zakłady ślusarskie (dawn. Ritter, pod kierownictwem Stanisława Spisza).

Protokół podpisali:

• Franciszek Leśniak – zdający,

• Feliks Dziubiński – przyjmujący

2. Sytuacja polityczna i militarna

Luty 1945 roku to moment, gdy Armia Czerwona zakończyła ofensywę w rejonie Kalisza i Opatówka. Niemcy wycofali się w styczniu 1945 r., a na ich miejsce wchodzili radzieccy wojskowi komendanci, którzy wyznaczali pierwsze władze lokalne. Kapitan Mitin, wymieniony w dokumencie, był przedstawicielem tzw. komendantury wojennej, czyli radzieckiej administracji wojskowej, która sprawowała faktyczną władzę do czasu organizacji władz cywilnych podległych nowej Polsce „lubelskiej”.

Zmiana władz lokalnych

Pierwszym wójtem po wejściu Armii Czerwonej został Franciszek Leśniak, mieszkaniec Opatówka. Była to decyzja tymczasowa, ponieważ szybko zaczęto instalować władze nominowane przez Starostę Powiatowego w Kaliszu, działającego już w strukturach podporządkowanych PKWN i komunistycznej administracji. Dlatego 1 lutego 1945 r. powołano Feliksa Dziubińskiego – i to on przejął urząd 17 lutego.

Pieczęć i kasa gminna

Przekazanie pieczęci i kasy miało ogromne znaczenie symboliczne i praktyczne:

• pieczęć oznaczała prawną ciągłość urzędu,

• kasa była podstawą działalności gminy (finansowano z niej m.in. aprowizację i funkcjonowanie instytucji lokalnych).
  Warto zauważyć, że pieniądze zapisano w RM (Reichsmarkach) – czyli w walucie niemieckiej, która jeszcze krążyła w obiegu po styczniu 1945 r.

Gospodarka i zakłady przemysłowe:

Dokument pokazuje, jak szybko próbowano odbudować życie gospodarcze: Widać wyraźnie, że zakłady wcześniej należące do Niemców (Spies, Dreszer, Töpfer, Ebeling, Ritter) zostały przejęte i oddane w ręce Polaków – często „tymczasowych kierowników”. Był to element szerszego procesu nacjonalizacji i przejmowania majątków niemieckich oraz poniemieckich.

Znaczenie lokalne

Ten protokół jest jednym z pierwszych dokumentów administracyjnych w powojennym Opatówku. Pokazuje, jak wyglądał moment przejściowy – od władzy niemieckiej, przez władzę wojskowych komendantów radzieckich, po instalowanie władz polskich pod kontrolą PKWN.

Wiosną 1945 roku nie odbywały się wolne i demokratyczne wybory. 

Feliks Dziubiński miał swoją nazwę ulicy w Opatówku i dopiero w 2017 nazwa została zmieniona na Spacerową. Stało się to na wniosek IPN: Komunikat IPN odnośnie zmiany nazwy ulicy Dziubińskiego  

Dlaczego Dziubiński został wybrany przez władze komunistyczne? o tym w następnym poście.

  Wiosną 1945 roku sytuacja polityczna w Polsce była niezwykle skomplikowana i daleka od standardów demokratycznych. Władza była kształtowana pod silnym wpływem Związku Radzieckiego.

Oto dosłowna treść dokumentu: 

Protokół

zdawczo-odbiorczy sporządzony dnia 17. lutego 1945 roku w kancelarji Zarządu gminy Opatówek powiatu kaliskiego, w sprawie przekazania agend tymczasowego Wójta gminy Opatówek.

Zgodnie z decyzją Obw. Wojennego Komendanta na gminę Opatówek, Kap. Mitin, z dnia 28 stycznia 1945 roku, na tymczasowego Wójta gminy powołany został Ob. Leśniak Franciszek urodzony dn. 10.5.1897 r. w Ładzicach pow. Radomsko, zamieszkały w Opatówku ul. Kościelnej, gminy Opatówek pow. kaliskiego. Stanowisko Wójta gminy sprawował tymczasowo do chwili ostatecznego zatwierdzenia Wójta gminy przez Starostę Powiatowego w Kaliszu za zatwierdzeniem Wojennego Komendanta na powiat kaliski.

Na podstawie nominacji Starosty Powiatowego w Kaliszu z dnia 1. lutego 1945 roku, zatwierdzonej przez Obw. Wojennego Komendanta na powiat kaliski, na tymczasowego komisarzującego Wójta gminy Opatówek, nominowany został Ob. Dziubiński Feliks urodzony dn. 19.11.1885 roku w Brzezinach powiatu Brzezińskiego, zamieszkały w Opatówku przy ul. Ponatowskiego 7.

Z uwagi na powyższe w dniu dzisiejszym przystąpiono do przekazania stanowiska tymcz. Wójta gminy Opatówek Ob. Dziubińskiemu Feliksowi.

Dotychczasowy Wójt gminy Opatówek, Ob. Leśniak Franciszek przekazuje:

1. Tymczasową pieczęć urzędową gminy, okrągłą z napisem w owalu:
   „Zarząd gminy Opatówek powiatu Kaliskiego w Opatówku Państw.”

2. Stan Kasy Gminnej z dnia dzisiejszego w wysokości RM. 2899.–
   (Słownie: Dwa tysiące osiemset dziewięćdziesiąt dziewięć RM.)

Stan kasy pochodzi:
a) ze sprzedaży pieczywa w piekarni miejskiej (dawn. Dreszer) RM. 1182,50
b) ze sprzedaży węgla na stacji kolejowej w Opatówku RM. 706,50
c) ze sprzedaży mąki z młyna w Opatówku RM. 380.–

3. Stan gminy i osady w Opatówku przedstawia się następująco:

Z zakładów handlowo-przemysłowych uruchomiono:
a) Młyn motorowy w Opatówku (dawn. J. Spies) pod kierownictwem Ob. Kawali Tadeusza. (Przemiał zboża dla mieszkańców gminy Opatówek, oraz dostawa mąki do piekarni w Opatówku).
b) Młyn wodny w Trojanowie, własność Ob. Józefa Urbańskiego o przemiale zboża dla ludności z gminy Opatówek.

Piekarnie:

1. Stefana Adamczewskiego w Opatówku

2. Piekarnia miejska dawn. Dreszer w Opatówku

3. (dawn. Sikba) w Opatówku

d) Sklep spożywczy (dawn. Töpfer) obecnie oddany pod kierownictwo Zenona Nowickiego.
e) Zakład meblowy dawn. Fabryka Mebli H. A. Ebeling w Opatówku oddany pod tymcz. kierownictwo Ob. Rosy Targosza.
f) Zakłady ślusarskie (dawn. Ritter) w Opatówku, pod tymcz. kierownictwem Stanisława Spisaka.

Inne sprawy nie objęte w niniejszym protokole, przekazane zostały w formie ustnej – sprawozdawczej.

Spis sprzętu biurowego w niniejszym protokole nie uwzględniono.

Urzędowanie przekazano w dniu 17. lutego 1945 r. o godz. 12.

Na tym niniejszy protokół zakończono, który został zgodnie podpisano.

Opatówek, dnia 17 lutego 1945 roku.

Urzędowanie zdał: F. Leśniak
Urzędowanie przyjął: F. Dziubiński

Dokument poświadczający wybór wójta Opatówka
w styczniu 1945 roku.
Archiwum Państwowe w Kaliszu.

Proces ten odbywał się w warunkach braku wolnych wyborów.

Oto kluczowe aspekty kształtowania władzy w tym okresie:

 * Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN), utworzony w lipcu 1944 roku w Lublinie, pod patronatem ZSRR, stanowił zalążek nowej, komunistycznej władzy w Polsce. Jego działania były wspierane przez Armię Czerwoną i NKWD.

 * Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej powstał z przekształcenia PKWN. Był kontrolowany przez komunistów, z dominującą rolą Polskiej Partii Robotniczej (PPR). Jego działania były ukierunkowane na utrwalenie władzy komunistycznej w Polsce.

Związek Radziecki odgrywał decydującą rolę w kształtowaniu polskiej sceny politycznej. Armia Czerwona stacjonowała w Polsce, a NKWD prowadziło działania represyjne wobec opozycji. Sowieci wywierali presję na polskich polityków, narzucając im swoje decyzje.

Uruchomiono następujące zakłady:

W styczniu/ lutym 1945 roku uruchomiono niektóre zakłady: 
Piekarnie Stefana Adamczewskiego, piekarnie miejska dawną Dreszera, piekarnie miejską dawniej Skiby, sklep spożywczy i inne

Źródła:

Radzieckie komendantury wojenne działały na ziemiach polskich od stycznia 1945 r. Ich zadaniem było utrzymywanie porządku i kontrola nad przejętymi terenami do czasu zainstalowania władz cywilnych. Zob. A. Paczkowski, Pół wieku dziejów Polski 1939–1989, Warszawa 2005, s. 121–123.

   

Wybór sołtysów w gminie Opatówek w 1945

Wybór sołtysów w gminie Opatówek w 1945

Wybór sołtysów w gminie Opatówek w 1945

 Wybór sołtysów w Polsce po zakończeniu II wojny światowej w 1945 roku był procesem stopniowo kształtującym się w nowej, powojennej rzeczywistości politycznej i społecznej. Nie istniał jednolity, ogólnokrajowy schemat wyborów sołtysów natychmiast po wojnie. Procedury i zasady często zależały od lokalnych inicjatyw, decyzji administracji terenowej oraz stopniowo wprowadzanych regulacji prawnych.

Na wybór sołtysów w Polsce po zakończeniu II wojny światowej w 1945 roku miała wpływ ówczesna sytuacja polityczna i stopniowo umacniająca się władza komunistyczna.

   Początkowo, w pierwszych latach powojennych, wybory sołtysów często były organizowane oddolnie przez lokalne społeczności na zebraniach wiejskich. Jednak wraz z konsolidacją władzy komunistycznej, proces ten zaczął podlegać coraz większej kontroli.

Wpływ władz przejawiał się między innymi poprzez:

 * Wprowadzanie regulacji prawnych: "Regulamin wyborów sołtysa i podsołtysa" z 1945 roku, choć formalnie określał demokratyczne zasady (prawo uczestnictwa, zgłaszanie kandydatów, głosowanie), w praktyce mógł być interpretowany i stosowany w sposób zapewniający wybór osób akceptowanych przez nową władzę.

 * Nadzór administracyjny: Starosta powiatowy zarządzał wybory i powoływał przewodniczącego komisji wyborczej, co dawało pewne możliwości wpływania na przebieg procesu.

 * Propaganda i naciski: Wraz z umacnianiem się systemu komunistycznego, można przypuszczać, że wywierano mniej lub bardziej subtelne naciski na lokalne społeczności, aby wybierały osoby lojalne wobec nowej władzy.

 * Późniejsza centralizacja: W kolejnych latach PRL system rad narodowych stopniowo zastępował elementy samorządności lokalnej, a rola sołtysów mogła ulegać zmianom w kierunku bardziej wykonawczym wobec decyzji wyższych instancji.

Warto jednak zaznaczyć, że bezpośrednio po wojnie, w okresie przejściowym, wpływ władz centralnych na wybory sołtysów na szczeblu lokalnym mógł nie być jeszcze tak silny, jak w późniejszych dekadach PRL. Lokalne społeczności mogły mieć jeszcze pewną autonomię w wyborze swoich przedstawicieli. Niemniej jednak, tendencja do centralizacji i kontroli była obecna od początku kształtowania się nowego systemu politycznego.

Podsumowując, na wybór sołtysów w Polsce po 1945 roku miała wpływ ówczesna sytuacja polityczna i umacniająca się władza komunistyczna, która stopniowo zwiększała swoją kontrolę nad tym procesem.

Charakterystyka wyborów sołtysów w pierwszych latach powojennych:

 * Lokalna inicjatywa i brak centralnych regulacji: Bezpośrednio po wojnie, w obliczu zniszczeń i reorganizacji administracji, wybory sołtysów często były organizowane oddolnie przez lokalne społeczności. Nie istniały jeszcze szczegółowe, ogólnokrajowe przepisy regulujące te wybory.

 * Zebrania wiejskie jako główna forma wyboru: Najczęściej sołtysów wybierano na zebraniach wiejskich (gromadzkich). Uprawnieni do głosowania byli mieszkańcy danej gromady. Głosowanie zazwyczaj było jawne, poprzez podniesienie rąk.

 * Wpływ sytuacji politycznej: Wraz z umacnianiem się władzy komunistycznej, proces wyborów sołtysów zaczął podlegać coraz większej kontroli. Wprowadzano regulacje mające na celu zapewnienie, że na stanowiska te wybierane będą osoby lojalne wobec nowej władzy.

 * Regulamin wyborów sołtysa i podsołtysa z 1945 roku: Jednym z pierwszych aktów prawnych regulujących wybory sołtysów był "Regulamin wyborów sołtysa i podsołtysa" wydany w 1945 roku (Dz.U. 1945 nr 10 poz. 53). Regulamin ten określał m.in.:

   * Prawo uczestnictwa w zebraniu gromadzkim: Przysługiwało każdemu obywatelowi polskiemu, mieszkańcowi danej gromady, bez różnicy płci, który ukończył 21 lat i mieszkał na terenie gromady co najmniej 6 miesięcy przed wyborami.

   * Zarządzenie wyborów: Wybory zarządzał starosta powiatowy, który podawał dzień, miejsce i godzinę zebrania wyborczego oraz nazwisko przewodniczącego zebrania.

   * Zgłaszanie kandydatów: Kandydatów na sołtysa i podsołtysa mogło zgłosić co najmniej 10 wyborców pisemnie lub ustnie do protokołu. Zgłoszenie mogło zawierać maksymalnie dwóch kandydatów.

   * Przebieg głosowania: Wybór sołtysa i podsołtysa odbywał się w jednym głosowaniu, a każdy wyborca mógł głosować tylko na jednego kandydata. W przypadku zarządzenia tajnego głosowania, wyborca wpisywał na karcie imię i nazwisko kandydata oraz imiona jego rodziców.

   * Komisja wyborcza: Wybory przeprowadzała komisja wyborcza składająca się z przewodniczącego (powoływanego przez starostę) i dwóch członków (powoływanych przez przewodniczącego na zebraniu wyborczym).

   * Ogłoszenie wyborów: O terminie wyborów sołtys był zobowiązany ogłosić w danej gromadzie na 3 dni przed terminem w sposób tam praktykowany.

Przebieg wyborów:

 * Zarządzenie wyborów: Starosta powiatowy wydawał zarządzenie o wyborach, określając termin, miejsce i przewodniczącego zebrania wyborczego.

 * Ogłoszenie wyborów: Ustępujący sołtys informował mieszkańców o terminie wyborów.

 * Zebranie wiejskie: W wyznaczonym terminie odbywało się zebranie wiejskie. Przewodniczący zebrania otwierał obrady.

 * Zgłaszanie kandydatów: Uprawnieni mieszkańcy zgłaszali kandydatów na sołtysa i podsołtysa.

 * Głosowanie: Przeprowadzano głosowanie (zazwyczaj jawne, ale w niektórych przypadkach mogło być tajne).

 * Ustalenie wyników: Komisja wyborcza liczyła głosy i ustalała wyniki wyborów.

 * Ogłoszenie wyników: Przewodniczący komisji ogłaszał wyniki wyborów na zebraniu wiejskim.

Rola sołtysów po 1945 roku:

Po wojnie sołtysi odgrywali istotną rolę w odbudowie wsi i organizacji życia społecznego. Ich zadania obejmowały:

 * Pośrednictwo między mieszkańcami a władzami: Byli łącznikami między lokalną społecznością a administracją państwową i samorządową.

 * Organizacja życia gromadzkiego: Zwoływali zebrania wiejskie, inicjowali i koordynowali lokalne przedsięwzięcia.

 * Administracja lokalna: Pomagali w realizacji zadań administracyjnych, takich jak pobór podatków (w późniejszym okresie).

 * Reprezentowanie wsi: Reprezentowali interesy mieszkańców wsi na zewnątrz.

 * Wspieranie odbudowy: Angażowali się w organizowanie pomocy dla najbardziej potrzebujących i w odbudowę zniszczeń wojennych.

Wraz z upływem czasu i centralizacją władzy, rola sołtysów ulegała pewnym zmianom, jednak nadal pozostawali ważnymi postaciami w lokalnych społecznościach wiejskich. Wybory sołtysów, choć stopniowo poddawane kontroli, stanowiły jeden z nielicznych elementów samorządności na poziomie najmniejszych jednostek osadniczych w powojennej Polsce.

autor: Dominika Pawlikowska

Rozbite czołgi w Józefowie pod Opatówkiem. 1945.

Wojna pozostawiła bolesne piętno w psychice ludzi nią doświadczonych, ale również w mojej, mimo, że nie byłam osobistym świadkiem tych wydarzeń. Udzielały mi się ich uczucia i emocje, ich rozpacz. Mieszkałam pod jednym dachem z babcią, która mogła mi wiele opowiedzieć, jednak nie chciałam pytać, bo rozdrapywało to rany, które nigdy do końca się nie zagoiły. Mogłam tylko słuchać, gdy sama coś napomknęła. Pamiętam jedną z takich opowieści, jednak nigdy jej nie przytaczałam, ponieważ nie było okazji jej rozwinąć, ani zweryfikować. Teraz znalazłam potwierdzenie. Rzecz działa się w Jozefowie pod Opatówkiem, babcia tam właśnie spędziła wojnę. Schronienia na terenie folwarku w Józefowie udzielił moim dziadkom administrator dóbr opatóweckich Konrad Wünsche, do którego należał ten folwark. Opisałam tę historię tutaj: „A było to tak...”. Opatówek. Konrad Wünsche.

Zbliżał się już koniec wojny, była zima i wszędzie było biało. W okolicy spadały pociski, jedyny pocisk, jaki spadł bezpośrednio na Opatówek spadł na dach restauracji pradziadków Szalińskich w rynku. Pamiętam, że potem w dziurze po pocisku zaczęło rosnąć jakieś drzewko. W okolicach folwarku Konrada Wünsche rosyjski czołg został trafiony pociskiem. Mieszkańcy mówią, że załoga nie była uważna, być może niezbyt trzeźwa, czołg się odsłonił, jakby wystawił na strzały. Został trafiony niemieckim pociskiem. Wydostał się z niego jakiś Sowiet, pozostała załoga nie żyła. Minął jakiś czas, a żołnierz siedział na czołgu jak skamieniały, prawdopodobnie był w szoku. Gdy w końcu mieszkańcy odważyli się podejść, Rosjanin powiedział im, że w tym czołgu wszyscy byli skoligaceni, że byli to mężczyźni z jego rodziny: bracia, szwagrowie, ojcowie dzieci i mężowie swoich żon. Że nie chce żyć, nie chce wracać do siebie, ponieważ nie wie, jak ma powiedzieć ich kobietom i dzieciom, że nie żyją. Sowietów mieszkańcy bali się bardzo, prababcia opowiedziała mi moment, w którym przechodzący front zawitał do Józefowa. Z impetem otworzyły się drzwi i natychmiast pojawiła się lufa karabinu, a za nią żołnierz. Podobno poszła seria po ścianach, na ślepo. Prababcia Józefa mówiła po rosyjsku, przyszła na świat w Noskowie, na granicy zaboru prusko - rosyjskiego, zaczęła więc krzyczeć, że tu tylko kobiety i dzieci, żeby przestał strzelać. Pismo, które znalazłam w archiwum stanowi potwierdzenie tej historii. Okazało się, że jednak były rozbite czołgi w Józefowie. I to dwa.

Do Składnicy Surowców Hutniczych
Kalisz, ul. Długosza 10
Odpowiedź na pismo z dnia 12.11.1946

Zarząd Gminy komunikuje, że na terenie tutejszej gminy w różnych miejscach znajduje się części żelazne z rozbitych czołgów niemieckich, jak również Armii Czerwonej. Części te są takich rozmiarów i o takiej wadze, że wymagają specjalnych dźwigów, aby je ruszyć z miejsca, jak również odpowiednich platform, na które można by je załadować większe ilości znajdują się:

• na ziemiach dawnego folwarku Józefów 2 rozbite czołgi,
• na drodze prowadzącej do Cieni Pierwszej,
• na poligonie poniemieckim w Borowie znajduje się duża ilość łusek do pocisków artyleryjskich,
• na ziemiach Tłokini Poduchownej leży rozbity samolot niemiecki.

Z uwagi na to, że tutejszy zarząd nie rozporządza takimi platformami, jak również dźwigami, leżące w różnych miejscach gminy żelastwo nie może być zwiezione w jeden punkt. Jednocześnie nadmienia się, że tutejszy zarząd posiada zebranego żelastwa około 2 ton, złożonego na podwórzu posesji w Opatówku przy ulicy łódzkiej numer 10 skąd w każdej chwili może być zabrane. Wobec powyższego zarząd gminy uprzejmie prosi o zabranie wyżej wspomnianego żelastwa własnymi środkami".

APK, Akta Gminy Opatówek, Kontrola wewnętrzna i nadzór

Czołgi nigdy nie zostały zabrane, widocznie nie było odpowiedniego sprzętu. Wobec tego części służyły mieszkańcom do różnych rzeczy gospodarskich. Ciała poległych zostały pogrzebane w miejscu, gdzie zostały znalezione i nigdy nie były ekshumowane.

Gospodarstwo pana Ploty. Miejsce, w którym pochowano poległych.
Nie zostało oznaczone. Zdj. Krystyna Velkowa.

Dzięki nieocenionej pani Krystynie Velkowej, która trafiła do gospodarstwa, na którego terenie znajdował się rosyjski czołg mamy zdjęcia części, które się zachowały.

Fragment rosyjskiego czołgu. Zdj. Krystyna Velkowa

W czołgu siedział towarzysz Bogaczow, jak donosiła  Ziemia Kaliska nr 13, marzec 1974 donosi: "tutaj spłonął czołg towarzysza Bogaczowa, obecnie dziennikarza APN, który już dwukrotnie odwiedził nasze miasteczko".

Ziemia Kaliska. Zdjęcie z 1973, autor: Z. Kantorski: Jak drugi od prawej A.Bogaczew
(w artykule z 1974 pisano: Bogaczow w towarzystwie Sekretarza PZPR Wilnera
składa kwiaty na grobie  pomordowanych w Marchwaczu 

Centrum Opatówka skrywało jedną z części tego czołgu i to w miejscu często uczęszczanym, można powiedzieć, że opatowianie mieli ją pod nogami. Otóż pokrywa włazu kanalizacyjnego na Placu Wolności przed Domem Gillera wykonana została z pokrywy silnika czołgu. Więcej szczegółów w artykule:

Czołg, który można zobaczyć w…chodniku. T-34 w Opatówku. Widocznie jacyś zdolni, pomysłowi fachowcy z powodu braku surowca po wojnie w ten sposób wykorzystali doskonałej jakości stal. Obecnie klapa znajduje się w Muzeum Wodociągów w Bydgoszczy.

Źródło: Pancerna Grupa | "Pokrywa silnika czołgu T-34 wykorzystana zastępczo jako właz kanalizacyjny" | Facebook

Jako uzupełnienie informacji nadesłany przez pana Adama Drogomireckiego z Poznania artykuł ze strony rosyjskiej o innych pancernych, którzy przeszli przez Opatówek.

Załoga radzieckiego działa samobieżnego. | DZIĘKI MOJEMU DZIADKOWI ZA ZWYCIĘSTWO! (cpacibodedu.ru)

Aleksander Olszewski, członek załogi jednego z czołgów T- 34,
biorących brał udział w starciu z Niemcami pod Opatówkiem 22.01.1945 

Герой Советского Союза Ольшевский Александр Васильевич :: Герои страны (warheroes.ru)

Post powiązany:

Inwentaryzacja powojenna młyna poniemieckiego w Opatówku, własność: Johan Spiess

Łódzka 7, Opatówek.

 autor: Dominika Pawlikowska

Fragment ulicy, która moim zadaniem, zatrzymała się w czasie. Poza tym, że w naturalny sposób niszczeją tu opuszczone domy, popadają w ruinę stare chałupy nic się nie dzieje. Niedługo ta ulica stanie się skansenem. Kiedyś nazywała się ulicą Piłsudskiego. Nazwa nie mogła zachować się w PRL, ponieważ przypominała naszym nowym okupantom, o tym, który sprawił im łupnia w 1920.

Łódzka 7, zdj. wł. J. Antczak

Dom parterowy, który prawdopodobnie ma numer 7, ulica Łódzka, do wojny Piłsudskiego. W czasie wojny zamieszkany przez niemiecką rodzinę Betkier ( w niektórych aktach pisownia nazwiska - Betker). Miał 4 izby, do domu przynależały komórki, miał piwnicę. Był murowany, kryty papą. Ogólna kubatura wynosiła 245 m sześć. Podwórze miało 400 m kw. Posesja zajmowała ogółem 2800 m kw. Dom został porzucony przez Wiktora Betkiera i jego rodzinę.

Widnieje w aktach Grunty poniemieckie [we wsi] Opatówek jako właściciel gospodarstwa rolnego.
Sygnatura:11/231/0/1.4/2157, archiwum: Archiwum Państwowe w Kaliszu

Milicja Obywatelska w Opatówku. Ulica Kościelna 7.

Gdzie po zakończeniu wojny mieściła się siedziba milicji obywatelskiej w Opatówku? 

Zdjęcie z archiwum państwowego w Kaliszu podpisane jako "budynek milicji obywatelskiej w Opatówku 1945"

Ulica Kościelna jest bardzo ciekawa ulicą, gdzie wiele się działo. Wojenna pożoga i lata powojenne nie zmieniły jej wyglądu, za to całkowicie zmieniły to, co za jej fasadą najważniejsze - ludność. I oczywiście strukturę własnościową. Wielu prawowitych właścicieli utraciło swoje domy, ponieważ w czasach stalinowskich odbierano własność prywatną. Milicja w PRL miała być kontynuacją Policji Państwowej, co było tylko zwykłym zagraniem politycznym, w praktyce funkcjonowała jako jedno wielkie zaprzeczenie swojej poprzedniczki. Dowodem tego było złamanie konstytucji z czasów II RP, która mówiła o apolityczności służb policyjnych. Początkowe lata działalności Milicji Obywatelskiej to głównie walka z opozycją antykomunistyczną, zabezpieczenie imprez politycznych, takich jak referendum 1946 roku, czy wybory parlamentarne z 1947 roku.  Z racji braków kadrowych i sytuacji międzynarodowej, do Milicji ciągnęło bardzo często młodych mężczyzn bez wykształcenia.

Domy po pomordowanych stawały się własnością gminy, własnością komunalną i osiedlano w nich osoby bezdomne.

Dzisiaj napiszę o domu pod numerem siódmym. Był to dom parterowy z częścią frontową i oficyną.

Przed wojną mieszkał tam Huna Fiszbain.

Nie napotkałam w literaturze o Opatówku tego nazwiska, chociaż był znaczną postacią. 

Miał duży parterowy dom o powierzchni 280 metrów kw. kryty dachówką, z oficyną o powierzchni 200 metrów z 2 izbami o powierzchni 200 metrów. Wówczas niewielu mieszkańców Opatówka posiadało takie domy. 

Co się stało z Huną i jego rodziną? Jego majątkiem ruchomym? Jego meblami? Czy były na tyle ładne, że ozdobiły dom jakiegoś Niemca? później może Polaka? Mieszkania, a właściwe izby były wynajmowane, mieszkało w nim aż 5 rodzin.

Kościelna 7, dom Huny Fiszbajna. APK.

Po wojnie w tym domu usytuowano Milicję Obywatelską. 

Milicja Obywatelska (MO) – mundurowa formacja o charakterze policyjnym, powołana w Rzeczypospolitej Polskiej (PRL) do walki z przestępczością i zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego. Aktywnie wykorzystywana również do utrzymania systemu państwowego. Milicja Obywatelska funkcjonowała w Polsce Ludowej w latach 1944–1989, oraz krótko (w trakcie transformacji ustrojowej) w III Rzeczypospolitej, po czym została zastąpiona przez Policję.

"W szeregi milicji weszli: Stefan Salamon, Leon Salamon, Józef Tomczak, Ignacy Trzęsała. Władysław Antczak ( jako zawodowy oficer Wojska Polskiego był rusznikarzem i naprawiał nam karabiny - zebrane po Niemcach mauzery), Marian Wdowczyk, Edward Glapa, Gawłowicz, Stanisław Kocemba, z majątku - Budka Stanisław, Józef Kujawa, Lucjan Olejniczak i coraz więcej ludzi przychodziło. Nie pamiętam wszystkich nazwisk".Autor-Stefan Melka.

APK, Akta Gminy Opatówek

Na stronie Yad Vashem odnalazłam dwie osoby, o podobnie brzmiącym nazwisku. Jedna zginęła.

lub

O milicjantach w Opatówku pisałam już w poście:
Elity władzy komunistycznej w Opatówku. 7 marca 1945. Cz.1.

Jednym z nich był Wiktor Wdowczyk lat 26, Polak, do 1939 rolnik, od 1945 milicjant, Tłokinia Mała, wykształcenie powszechne.

Inwentaryzacja powojenna młyna poniemieckiego w Opatówku, własność: Johan Spiess

autor: Dominika Pawlikowska

Korostiełkin Wsiewołod Matwiejewicz - komendant Komendantury Wojennej w Opatówku.  Dokonywał inwentaryzacji wszystkich obiektów przemysłowych w Opatówku w 1945 i sporządzał z nich protokoły. Prawdopodobnie spoczywają do dzisiaj w rosyjskich archiwach. W Kaliskim Archiwum zachowały się częściowo dokumenty z tych inwentaryzacji dokonywanych przez rosyjską armię. A jeśli towarzysze z Armii Czerwonej napotkali coś, czym można się było podzielić, wysyłali to na potrzeby swoich rodaków. Poniżej protokół z inwentaryzacji młyna znajdującego się w Opatówku, wybudowanego w 1914 roku.

 Korostiełkin Wsiewołod Matwiejewicz sporządził protokół
 z inwentaryzacji młyna znajdującego się w Opatówku,
wybudowanego w 1914 roku

Odpis z tłumaczenia z rosyjskiego. 

Akt tłumaczony z rosyjskiego

8-go marca 1945 roku, miasto Opatówek, Kaliskiego powiatu. My niżej podpisani, przedstawiciel wojennej Komendantury Opatówek Lejtenant KOROSTIEłKIN Wsiewołod MATWIEJEWICZ z jednej strony i wójt gminy Opatówek z drugiej strony, sporządzony został niniejszy akt następującej treści: Lejtnant Korostiełkin zdał młyn parowy z jednej strony, a z drugiej strony takowy odebrał wójt Feliks Dziubiński.

1. Wybudowany w 1914 roku.
2. Wartości na razie nie daje się określić.
3. Przeznaczony dla wyrobu maki. 
4. Sila wytwórcza parowego młyna: miesięcznie 120 (sto dwadzieścia) ton maki 
5. Maszyn 13 (trzynaście), innych nie ma.
6. Pracowało na parowym młynie 10 (dziesięć) ludzi.
7. Młyn jest w ruchu.
8. Do 1940 roku młyn należał do Leona Jerysza z pochodzenia Niemca 
9. Po roku 1940 do 1942 roku był własnością Leona Jerysz, a od roku 1942 i do przyjścia Czerwonej Armii był własnością Spiż/Spieß/Spisz Johana z pochodzenia Niemca (Pisownia obu nazwisk różna).
10 Pozostałość gotowej maki i surowca ziarna 13 ton wydano na gminę. 
11. Czy wydano co wojennemu oddziałowi czerwonej armii ? - Nie
12. Czy pozostało co z gotowej produkcji ?- Nie
13. Zabezpieczenie surowca -Nie

Przedstawiciel wojennej Komendantury Lejtenant (-) W.KOROSTIELKIN Wójt gminy Opatówek (-) F. DZIUBINSKI.

8.3.1945 r.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Wspomnienie o  Leonie Jeryszu i Johanie Spiz/Spieß  zachowało się w pamięci pani Krystyny Velkowej, pochodzącej z Cieni Młyn. Otóż któryś z nich poskarżył się na Gestapo, że młyn w Cieni mieli chyba za dużo, bo tam ciągle ludzie przyjeżdżają. Wtedy przyjechali żandarmi i zrewidowali młyn szukali kartki na mielenie od klientów.  Cała historia tutaj: Ostatni młynarz z młyna w Cieni I. Tomaszewscy. Historia Opatówka i okolic.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Opatówek, dnia 17. kwietnia 1945 r.

PROTOKÓL zdawczo odbiorczy spisany dnia 7.5.1945 roku w młynie motorowym w Opatówku w obecności: Ob. Wójta gminy Opatówek F. DZIUBIŃSKIEGO, obecnego powiernika Antoniego Zielińskiego i świadków: Tadeusza Kawali,  Stanisława Salamona, Józefa Wójcickiego, Zygmunta Pilasa, Adama Antczaka, Jana Stasiaka, Bolesława Wojcieszaka. Wszyscy zamieszkali w Opatówku, w sprawie w sprawie przejęcia młyna poniemieckiego, należącego do 22.1.1945 do Niemca Johanna Spiessa,  obecnie na tym terenie, nie zamieszkałego.  Stosownie do upoważnienia Starostwa Powiatowego w Kaliszu Wydział Przemysłowy z dnia 5.5.1945 roku, przystąpiono do opisu i przekazania młyna motorowego w Opatówku, będącego tymczasowo pod kontrola i ochrona Zarządu Gminnego gminy Opatówek, obywatelowi Antoniemu ZIELIŃSKIEMU, tymczasowemu powiernikowi.

Spis inwentarza przedstawia się następująco: Kasa 994,40 zł.

16000.- kg. koksu
35: kg  oliwy
14292.-kg żyta
2300.-kg mąki żytniej
781.- otrąb żytnich
886.- otrąb pszennych
2 Pary walcy 800 x 300 Firma Seck - Drezno (2 gilzy zapasowe, 2 pary walcy 700 x 300 Towarzystwo Akcyjne budowy maszyn w Warszawie, 1  Para walcy 600 x 300 Firma Andrae i Fellgner, Zittau
1. 4-0 działowy odsiewacz plaski (wiszący) Firma P. Hoffmann (2 gilzy zapasowe)
1 odsiewacz cylindrowy Firma Seck Drezno Nr.10489 
1 aspiracja Firma Seck Drezno Nr.3999 
1 tarar aspirator Firma Maximowicz i Szejner, Ostrow. 
1 szmerglowka Firma Seck Drezno 
1 śrutownik Nr.3
1 tryjer Ostrów
2 wagi z odważnikami (13 sztuk) 
warsztat stolarski
2 młynki do czyszczenia zboża
2 szafy zwykle
1 szafa dębowa
 biurko dębowe
1 stól 
1 fotel
2 poziomice
1 waga holenderska (części brakują) 
1 szwajca
1 motor na gaz ssany (koksowy) 35 KW Firma Deutz Nr.64725 
1 dynamo 110 wolt 1,5 Kw
2 pompy do wody
46 Kluczy różnych rozmiarów
2 klucze szwedzkie
2 ząbki 1 obcęgi
1 imadło 4 śrubokręty
2 ramy do piłek metalowych
1 wiertarka ręczna kowalska
8 wierteł różnych rozmiarów
2 gwintownice
itd.

PROTOKÓL zdawczo odbiorczy 
spisany dnia 7.5.1945 roku w młynie motorowym w Opatówku

PROTOKÓL zdawczo odbiorczy 
spisany dnia 7.5.1945 roku w młynie motorowym w Opatówku

Mapka miejsca, gdzie znajdował się młyn oraz zdjęcia tego miejsca z 2019 dzięki uprzejmości pani Krystyny Velkovej.

Mapka miejsca, gdzie znajdował się młyn
oraz zdjęcia tego miejsca z 2019
dzięki uprzejmości pani Krystyny Velkovej

Mapka miejsca, gdzie znajdował się młyn
oraz zdjęcia tego miejsca z 2019
dzięki uprzejmości pani Krystyny Velkovej

Ruiny młyna Spiessa w 2019.
Zdj. Krystyna Velkova

A na koniec zażalenie pana Franciszka Sieradzkiego.

Na postawie:

APK, Akta Gminy Opatówek, Kontrola wewnętrzna i nadzór, 1947-49

Kolejka Wąskotorowa do byłych składów amunicji przy wsi Borów. Rejestracja dobrostanu dokonana dnia 9 stycznia 1946 r.

Protokół z rejestracji materiałów nawierzchni z rozebranej Kolejki Wąskotorowej do byłych składów amunicji, przy wsi Borów (k /Opatówka)

APK, Protokół z rejestracji materiałów nawierzchni z rozebranej
 Kolejki Wąskotorowej do byłych składów amunicji,
przy wsi Borów (k /Opatówka)

Rejestracja dokonana dnia 9 stycznia 1946 r. delegata D.O.K.P. Łódź  Zimnocha Aleksandra- st. technika wydziału Kolei Wąskotorowych, Zawiadowcę odcinka Drogowego Opatówek, Bordyczewskiego Aleksandra, delegata Rady Narodowej Dziubińskiego Feliksa. 

Sprawa kolei do byłych składów amunicji przy wsi Borów.

Prześwit torów 600 mm.

Dobrostan taboru: 

• wózków wywrotek z kolebami żelaznymi 10 szt.
• wózków wywrotek bez koleb 6
• podwozi wagonowych ( wózków) 6
• ramy wagonowe bez drzewa 3
• osi do wózków 2

Materiały nawierzchni otrzymane z rozbiórki Kolejki:

Torów w przęsłach na żelaznych podkładach z szyn:
70 mm dług. 5,00 mm przęseł czy– 15 m.b. toru
60 mm dług. 5,00 mm przęseł 197– 985 m. b. toru
60 mm dług. 2,50 mm przęseł 13– 32,5 m. b. toru
60 mm dług. 1,25 mm przęseł 9– 11,25 m. b. toru

Kolejka została rozebrana przez Odcinek Drogowy Opatówek na zarządzenie Naczelnika Oddziału Drogowego w Ostrowie Wlkp.

Wnioski organu rejestrującego:

Dla zabezpieczenia przed kradzieżą materiały zostają natychmiast zabrane do stacji Opatówek skąd po zatwierdzeniu przez M.K. wniosku zjednoczenia kopalń rudy żelaznej o dzierżawę, będą ewentualnie wydzierżawione.

St. technik Wydziału Kolei

Zawiadowcy odcinka Drogowego Opatówek dnia 9.1.1946 r.

autor: Dominika Pawlikowska 

Materiał związany z tematem: Stowarzyszenie Regionalna Grupa Historyczna Schondorf

Żydzi w Opatówku.

Zdjęcie ściągnęłam przed laty z jakiegoś portalu zakupowego, podpisane jako "Żydzi kaliscy"

Codziennie przemierzałam ulice Opatówka, a jednak wiedziałam o nim tak niewiele. Nad miejscowością unosiła się mgła przemilczeń i tajemnic. Przez długie lata czuwał nad tym system komunistyczny oraz jego aparat represji — Milicja Obywatelska, Urząd Bezpieczeństwa, a później Służba Bezpieczeństwa — strzegąc nie tylko tak zwanego „porządku publicznego”, lecz także pamięci o przeszłości. O dawnych czasach mówić nie było wolno.

Z okien naszego mieszkania przy Placu Wolności patrzyłam codziennie na pierzeję rynku po drugiej stronie ulicy, nie wiedząc nic o ludziach, którzy jeszcze dwadzieścia lat wcześniej tam żyli, pracowali i tworzyli historię tego miejsca. Kiedyś nie można było o nich mówić, a później zabrakło już tych, którzy mogliby opowiadać.

Babcia rzadko wracała do rodzinnych dziejów. W naszej rodzinie było już dość śmierci, cierpienia i strat. Żyła w nieustannym lęku przed komunistami. Widziała bowiem, jak traktowano przedwojennych polskich patriotów — ludzi wiernych swoim wartościom, za których przywiązanie do ojczyzny przyszło im zapłacić wysoką cenę.

 Odkrywam powoli tajemnice miasteczka, historię rodzin, które je zamieszkiwały. Bo historia Polski, to historia rodzin. Najpierw dotarłam do nazwisk Żydów zamieszkujących kamienicę moich pradziadków Szalińskich, a właściwie poprzednich właścicieli - Kościańskich oraz Niemca Hermanna Feichta ( część kamienicy należała do niego), bo wpis jest z 1931 roku. Są to: 

Icek Lubelski

Icek Lubelski, APK, Księga ludności stałej, rejestry mieszkańców

Frajda Jachimowicz

Sura Wol

kupcowa

Sura Wol ur. 1841 Kalisz z d. Kujawska, c. Abrama, wyzn. mojżeszowe, wdowa, kupcowa, przybyła z Wielunia, z dziećmi: Chenoch ur. 1870 w Kaliszu, Hipolit ur. 1871 w Kaliszu,

Adler?

Kołtun (Kolton) Nachan

Kołtun mieszkał na Zawodziu u Śnieguli i handlował zbożem. Źródło: Wspomnienia Stefana Melki "Moje wspomnienia"

Abraham Feigen  ur. 1877 w Opatówku, kupiec, getto w Koźminku, zamordowany.

-Herszlik Fajgen ur. 1852 Złoczew, s. Arona i Łaji z d. Brat, wyzn. mojżeszowe, wyrobnik i Estera Bajla Z d. Zajdberg I voto Czarnożył , c. Markusa i Cywji z d. Proch 1841-1918 Kalisz, z dziećmi:
-Abram Fajgen/Feigin ur. 1874 Kalisz, handlarz i Frimeta Feigin z d. Lewite ur. 1868 Poddembice

Ajzner / Eizner Ajzner handlował drewnem i miał sklep spożywczy; jego młodszy syn Daniel (tu jakaś nieścicłość) chodził ze mną do szkoły, a starszy został adwokatem i wyjechał do Warszawy. Źródło: Wspomnienia Stefana Melki "Moje wspomnienia".

-Aron /Aharon Ajzner ur. 1877 w Błaszkach, wyzn. mojżeszowe, handlarz z drugą żoną Blimą z domu Fajgen ur. 1895 w Opatówku, dzieci Arona z I małżeństwa z Esterą /Ester z d. Sieradzka:
-Dawid Mordke Ajzner/Ejzner ur. 1902 w Opatówku,
-Kalman Ajzner ur. 1905 w Opatówku,
-Sara 1909

-Salek Yehoshua ur. ? (nie ma go w księdze ludności- na stronie Yad Vashem Salek Yehoshua Eizner (yadvashem.org)

Salek Yehoshua Eizner

print screen ze strony Yad Vashem

oraz dzieci Arona i Blimy:
-Chaim ur. 1919 w Kaliszu i
-Izrael Szyja ur. 1916 w Opatówku.

Rodzina Ajzner/Ejzner, APK, Księga ludności stałej, rejestry mieszkańców

Pinczewscy

Źródło: Wspomnienia Stefana Melki "Moje wspomnienia"

Największą rolę w życiu Opatówka odegrała jednak żydowska rodzina Pinczewskich. Trzeba pamiętać, że był to okres wielkiego bezrobocia, a stopniowo rozwijająca się fabryczka lalek dawała ludziom zatrudnienie. Pinczewscy najpierw mieszkali w oficynie pałacowej i rozpoczęli produkcję w piwnicach tego budynku. Gdy się wzbogacili wybudowali główny gmach fabryki przy ulicy Łódzkiej. W Fabryce Lalek i Zabawek Drewnianych, w zależności od koniunktury, pracowało od 60 do 80 ludzi.

W samym tylko domu nr 61 zamieszkiwali:

-Hersz Pinczewski 1855-1924 Lutomiersk, s. Jakóba i Fajgi z d. Tyger, wyzn. mojżeszowe, sklepikarz, i Ruchla z d. Goldberg ur. 1855 Piotrków, c. Fajwela i Chany z d. Rychterman z córką:

-Brana Pinczewska ur. 1892 Konstantynów,

-Marjem Pinczewska ur. 1892 Opatówek, c. Abrama i Chany Sury z d. Fride, wyzn. mojżeszowe, przy matce,

-Fiszel Pinczewski ur. 1895 Opatówek, c. Abrama i Chany Sury z d. Fride, wyzn. mojżeszowe, przy matce,

-Natan(Nikodem) Pinczewski ur. 1899 Opatówek, c. Abrama i Chany Sury z d. Fride, wyzn. mojżeszowe, przy matce,

-Eugenia Pinczewska ur. 1906 Opatówek, c. Feliksa i Ryfki z d. Pinczewska, przy rodzicach

-Jan Pinczewski ur. 1919 Kalisz, s. Feliksa i Ryfki z d. Pinczewska, przy rodzicach,

-Beniamin Pulwermacher ur. 1868 Opatówek, s. Chaima i Berty z d. Zaks wyzn. mojżeszowe, sklepikarz,

Herz Pulwermacher ur. 1874 Opatówek, s. Chaima i Berty z d. Zaks wyzn. mojżeszowe, sklepikarz,

-Chana Sura Pinczewska z d. Fide, ur. 1862 Parzęczew, c. Izraela i Dwojry z d. Denkelman, wyzn. mojżeszowe, wdowa, sklepikarka

Pinczewscy, Opatówek

Liba Brauner z d. Pinczewska ur. 1890 Opatówek, c. Abbrama Chany Sury z d. Freide, wyzn. mojżeszowe i mąż Hersz Lajb Brauner ur. 1894 w Łodzi, s. Jakóba i Ruchli z Tennenbaum i dziecko: Mira Brauner ur. 1919 w Łodzi

W księgach ludności znalazłam też rodzinę Berlińskich. Przeprowadzili się do Opatówka z Blaszek. Mieszkali pod numerem 34. Duża rodzina, przy nazwiskach mężczyzn w rubryce zawód wpisano: handlujący lub kupiec.

Rodzina Berlińskich, APK, Księga ludności stałej, rejestry mieszkańców

W księdze ludności znalazłam też szklarza Line/Bine? Czarnożyła oraz wielu członków rodziny Czarnożył. Ślad urywa się w łódzkim getcie; Mojsze Czarnozyl (yadvashem.org)

Czarnożył, APK, Księga ludności stałej, rejestry mieszkańców

Dom nr 18

-Line Czarnożył ur. 1869 Kalisz, s. Jakuba i Estery z d. Walli, wyzn. mojżeszowe, kawaler, szklarz,

-Hersz Sender Czarnożył ur. 1863 w Kaliszu, s. Jakuba i Baili z d. Zandberg, wyzn. mojżeszowe, handlujący i Liba z d. Ways/Weis? 1866-1921, c. Mojżesza i Cypry z d. Kołtun, z dziećmi: Samuel Mordke ur. 1877, Cypra ur. 1889, Cywija ur. 1892, Chaja Jetta ur. 1893, Ryfka Ruchla ur. 1898, Mojżesz ur. 1900, Szulem ur. 1903 oraz II żona Hersza - Brana z d. Kae, I voto Messer ur. 1877 w Uniejowie.

Czarnożył, APK, Księga ludności stałej, rejestry mieszkańców

Rodzina Szlamiaków

Najwięcej osób o nazwisku Szlamiak mieszkało w domu nr 94

-Chaim Szlamiak ur. 1851 Iwanowice, wyzn. mojżeszowe, kupiec, wdowiec, z dziećmi: 

-Małka Szlamiak ur. 1886 Iwanowice, c. Chaima i Cyrli z d. Donajl, panna,

-Łaja Szlamiak ur. 1890 Opatówek, c. Chaima i Cyrli z d. Donajl, panna,

-Haja/Chaja Szlamiak, ur. 1898 Kalisz, c. Chaima i Marjem z d. Trzon, panna,

-Mindel Szlamiak ur. 1899 Kalisz, c. Chaima i Marjem z d. Trzon, panna,

-Szmul Szlamiak ur. 1903 Kalisz, s. Chaima i Marjem z d. Trzon, kawaler,

-Pinkus Szlamiak ur. 1905 Opatówek, s. Chaima i Marjem z d. Trzon, kawaler,

-Abram Szlamiak ur. 1906 Opatówek, s. Chaima i Marjem z d. Trzon, kawaler,

-Estera Szlamiak ur. 1909 Opatówek, c. Chaima i Marjem z d. Trzon, panna,

-Józef Szlamiak ur. 1911 Opatówek,  s. Chaima i Marjem z d. Trzon, kawaler,

-Hersz Szlamiak ur. 1849 Iwanowice, s. Majera i Estery z d. Chaftka, wyzn. mojżeszowe, kawaler, piekarz 

-Mordka Szlamiak ur. 1857 Iwanowice, s. Majera i Estery z d. Chaftka, wyzn. mojżeszowe, kawaler, piekarz 

-Mariem Szlamiak ur. 1886 Opatówek, rodzice: Chaim i Cyrla z d. Donat, wdowa, wyzn. mojżeszowe

Teraz znalazłam kolejną żydowska mieszkankę Opatówka: Rachela Szlamiak (ur. 1904 w Kaliszu ), na stronie Yad Vashem znalazłam informację, że była krawcową i zginęła w czasie II wojny. Miała męża Abrachama. Mieszkała na ul. 3-Maja 8. Pozostawiła po sobie dom. Ktoś kto w nim mieszka - właśnie poznał jego historię. Rodzina Szlamiaków prowadziła rzeźnictwo, w handlu byli bardzo solidni: dbali o czystość towaru, czego nie można powiedzieć o innych rzeźnikach. Źródło: Wspomnienia Stefana Melki "Moje wspomnienia"

Rachela Szlamiak, Opatówek ul. 3-Maja 8.

Jeszcze inni członkowie rodziny Szlamiak:

Z rodziny  Szlamiaków pochodziła matka Lajba Kawe - Marjem. Lajb Kawe w 1880 w Opatówku. Miał z zoną Cyrką z domu Sztorch urodzoną 1886 w Łęczycy czworo dzieci: Chanę Ruchlę (Różę) ur. 1925 w Kaliszu, Esterę ur. 1913 w Kaliszu, Majera ur. 1923 w Kaliszu i Haima ur. 1917 w Kaliszu. Wysłani do getta w Łodzi. Róża została zamordowana, zeznania i świadectwo jej brata https://collections.yadvashem.org/en/names/577109

Rodzina Kawe, APK, Księga ludności stałej, rejestry mieszkańców.

Lokatorzy Kościańskich 1931

Lokatorzy Hermanna Feichta, Niemca. 1931.

Kościelna 7

Pod numerem 7 na ulicy Kościelnej mieszkał Huna Fiszbain. Był to dom parterowy z częścią frontową i oficyną.
Nie napotkałam w literaturze o Opatówku tego nazwiska, chociaż musiał być zamożnym człowiekiem.
Miał duży parterowy dom o powierzchni 280 metrów kw. kryty dachówką, z oficyną o powierzchni 200 metrów z 2 izbami o powierzchni 200 metrów. Wówczas niewielu mieszkańców Opatówka posiadało takie domy. W domu opuszczonym przez niego po wojnie usytuowano Milicję. Milicja Obywatelska w Opatówku. Ulica Kościelna 7.

Plac Wolności 7

Plac Wolności 7, teraz  nr 8,  (dom 1-piętrowy, 11 izb) mieszkał tu Lajzer (Elieser) Tondowski, sprzedawca tekstyliów, ur. 1877 w Błaszkach (syn Josefa i Gitli z Elsterów ) oraz jego żona Chana (Khana) Tondowska ur. 1880 w Błaszkach (córka Abrama i Rejli Gelbart) zm. 31.12.1940 w Lublinie. Lajzer (Elieser) Tondowski został zastrzelony 01.09.1939 w Poddembicach. Mieli syna Khaima ur. 1897, zginął,  syna Schmula ur.1899, syna Zwi, ur. 1918, zginął. Mieli córkę Franię, dziecko jeszcze, zginęła. Taka informacja widnieje o nich na stronie Yad Vashem *. Informacje podał ich sąsiad, inny Żyd, Yaakov Feigen.

Dom Tondowskich, Plac Wolności 8, kiedyś 7. Opatówek.

Syn Lajzera Tondowskiego ożenił się i zamieszkał w domu nr 7 z żoną Ruchlą.

O Tondowskich jeszcze tutaj: Zbrodnia bez kary

Kolejne zdjęcie przedstawia już triumfujących Niemców w Opatówku. Tondowskich już nie ma. Moich pradziadków Szalińskich też już nie ma w kamienicy na prawo od przemawiającego Niemca. Grono słuchaczy, z pewnością Niemcy i folksdojcze oddają się wizji życia w nowej Rzeszy, w której zagrabią już cały majątek Polaków, ich domy, gospodarstwa, wymordują ich i będą żyli długo i szczęśliwie.

Okupacja niemiecka w Opatówku, Plac Wolności 7, dzisiaj nr 8. 1940.
Dom Tondowskich wysiedlonych, a później zamordowanych przez Niemców.
APK, Zespół Martyna.

Być może patrzymy na moment wysiedlania Tondowskich.
Jest to początek wojny, napisy na sklepach są jeszcze po polsku.

W domu 46 mieszkali:

-Abram Rawicki ur. 1831 w Kaliszu, s. Szlamy i Sury z d. Sztel, wyzn. mojżeszowe, kupiec z żoną -Mirla Rawicka z d. Sieradzka c. Chaima i Sury, z dziećmi: Juda Hersz ur. 1856, Sura Gitla ur. 1858, Estera Ryfka ur. 1862, Cyrla ur. 1856, wszyscy urodzeni w Kaliszu .

Abram Rawicki ur. 1831 w Kaliszu, s. Szlamy i Sury z d. Sztel, wyzn. mojżeszowe, kupiec z żoną -Mirla Rawicka z d. Sieradzka c. Chaima i Sury, z dziećmi: Juda Hersz ur. 1856, Sura Gitla ur. 1858, Estera Ryfka ur. 1862, Cyrla ur. 1856, wszyscy urodzeni w Kaliszu .

* Źródło: Central DB of Shoah Victims' Names - Record Details (yadvashem.org)

W domu 101 mieszkali:

-Mojżesz Cige ur. 1838 Kalisz, s. Abrama i Gitli, wyzn. mojżeszowe, kupiec i Salka Cyrla ur. 1854 Sieradz, z d. Kociołkowska, c. Jakóba i Rajzy z d. Gombińska, z dziećmi:

-Ryfka Cige ur. 1878 Sieradz, panna

-Fajwel Cige ur. 1882 Sieradz, kawaler

-Mojżesz Cige ur. 1838 Kalisz, s. Abrama i Gitli, wyzn. mojżeszowe, kupiec i Salka Cyrla ur. 1854 Sieradz, z d. Kociołkowska, c. Jakóba i Rajzy z d. Gombińska, z dziećmi:

-Ryfka Cige ur. 1878 Sieradz, panna

-Fajwel Cige ur. 1882 Sieradz, kawaler