Polityczne oczyszczanie gruntu. Zagłada polskich elit w Wielkopolsce. A.Łuczak

Historia niemiłosiernie wkroczyła do domu moich dziadków Wiewiórkowskich, do Wielkopolski. Hitler tłumaczył Niemcom "że tylko naród, którego warstwy kierownicze zostaną zniszczone, da się zepchnąć do roli niewolników" i wskazał na konieczność masowego wyniszczenia polskiej inteligencji.

Zostaliśmy nazwani Krajem Warty, którego namiestnikiem przez cały okres okupacji był Arthur Greiser. Województwo poznańskie wraz z częścią pomorskiego, łódzkiego i skrawkiem warszawskiego stało się Warthegau na podstawie dekretu Hitlera z 8 października 1939r. Dążeniem Greisera była szybka i pełna germanizacja. Zakładano, że stanie się to w ciągu 10 lat.

'Hitler dążył do politycznego oczyszczenia gruntu, terminu tego użył podczas narady z dowódcami Wehrmachtu 12 września 1939r. Celem miało być całkowite wyniszczenie elementów przywódczych.

W drugim etapie akcji politycznego oczyszczania gruntu, zwłaszcza w kwietniu i maju 1940 do obozów koncentracyjnych deportowano około 5000 osób, z których do końca wojny dożyło zaledwie kilka procent" cyt. z książki Polityczne oczyszczanie gruntu. Zagłada polskich elit w Wielkopolsce (1939-1941). A.Łuczak, A.Pietrowicz

I dalej tamże:" Rozpoczęto rozprawę z polskimi elitami-inteligencją, ziemiaństwem, duchowieństwem, oraz innymi aktywnymi politycznie i społecznie osobami"

Pytałam babcię, czy myśleli o zbliżającym się niebezpieczeństwie. Ale im się to nie mieściło w głowie, brakowało im wyobraźni na to, co za rok stanie się faktem. W 1933 dziadek Marian Wiewiórkowski / biogram tutaj/ miał 23, a w sąsiednich Niemczech już powstawał obóz koncentracyjny w Dachau. Klepsydra czasu jak okrutny strażnik już odmierzała kres młodego życia.
Dziadek uspokajał babcię, twierdząc, w myśl ówczesnej propagandy, że "Jak tylko przyjdą, damy im łupnia". Jednak gestapowcy już dobijali się do drzwi.

Ta książka jest ważna dla rodzin ofiar polityki oczyszczania gruntu, pozwala też zrozumieć rodzinom dlaczego właśnie ich bliscy zostali wybrani na listy proskrypcyjne, aresztowani, zamordowani, zamęczeni. Zostały tu omówione podstawowe założenia polityki okupanta niemieckiego wobec polskich elit w Wielkopolsce oraz metody realizacji tej polityki.

Druga część albumu ukazuje ofiary egzekucji publicznych i tajnych. W trzeciej przedstawiono losy przywódców polskiego społeczeństwa, osadzonych i zamordowanych w Forcie VII w Poznaniu. Kolejną część poświęcono wypędzeniom z domów i wysiedleniom do Generalnego Gubernatorstwa. W ostatniej części ukazano sylwetki osób deportowanych do obozów koncentracyjnych, zwłaszcza ofiary akcji prewencyjnych aresztowań, przeprowadzonych wiosną 1940 r.
Zaprezentowano kilkaset fotografii i archiwaliów, zebranych w wyniku kwerendy w archiwach, muzeach oraz zbiorach prywatnych, wśród których znaleźć można zdjęcia ofiar i egzekucji, niemieckie afisze i dokumenty oraz pamiątki po ofiarach prześladowań. Wiele z nich publikowanych jest po raz pierwszy. Niniejsza publikacja zapoznaje czytelników z ogromem strat, jakie poniosło polskie społeczeństwo w latach 1939–1941.

Agnieszka Łuczak, Aleksandra Pietrowicz, Polityczne oczyszczanie gruntu. Zagłada polskich elit w Wielkopolsce (1939–1941), Poznań 2009, 181 s.

Agnieszka Łuczak, Aleksandra Pietrowicz, Polityczne oczyszczanie gruntu. Zagłada polskich elit w Wielkopolsce (1939–1941), Poznań 2009, 181 s.

Historia mojej rodziny- tutaj


Podobne posty



Jan Wiewiórkowski, żołnierz Armii Poznań

Poczta polska, telegraf, telefon. Opatówek.

A było to tak. Konrad Wuensche.

Matka Niobe. Leokadia Wiewiórkowska.

Listy proskrypcyjne. Aresztowania w Opatówku 1940

Gimnazjum imienia Anny Jagiellonki w Kaliszu


Powrót do strony głównej

Zapomniane Historie

Moje wspomnienia zainteresowały twórców cyklu historyczno-dokumentalnego "Zapomniane Historie".

Jest to program telewizyjny prezentujący cykl filmów dokumentalnych dla miłośników najnowszej historii Wielkopolski. Mało znane fakty, relacje świadków i uczestników wydarzeń, komentarze historyków.

Na kanwie tej historii powstaje 15 minutowy dokument. Udostępniłam moje rodzinne wspomnienia i pamiątki w celu prezentacji tej lokalnej historii historii i lokalnego dziedzictwa, którego ta rodzina była częścią.

Dzięki temu mogłam zobaczyć jak powstaje produkcja telewizyjna. To było ciekawe doświadczenie.

powstaje dokument o aresztowaniach opatowian z cyklu "Zapomniane Historie"

Podobne posty

Poczta polska, telegraf, telefon. Opatówek.

A było to tak. Konrad Wuensche.

Matka Niobe. Leokadia Wiewiórkowska.

Listy proskrypcyjne. Aresztowania w Opatówku 1940

„A było to tak...”. Opatówek. Konrad Wünsche.

autor: Dominika Pawlikowska

Marian Wiewiórkowski, mój dziadek, do chwili wejścia Niemców do Opatówka naczelnik tutejszej poczty, zamieszkiwał wraz z rodziną w mieszkaniu służbowym na ulicy Kościelnej.

Wiewiórkowscy przed budynkiem poczty 1939.
P6Q6+8R Opatówek

       W 1939 Marian Wiewiórkowski, wówczas niespełna 30-letni, podobnie jak inni mieszkańcy Opatówka, ciężarną żonę z malutkim dzieckiem zapakował na wóz i wyruszył w drogę na wschód do Warszawy, licząc na mobilizację. Planował zostawić wszystkich u rodziny w stolicy.

Niekończące się kolumny uciekinierów z Kalisza i całej Wielkopolski utrudniały ruchy polskiego wojska i były łatwym celem dla niemieckich bomb i strzelców pokładowych niemieckich samolotów. Największe masakry uciekinierów miały miejsce w okolicach Uniejowa i Łęczycy(..) Za: Wrzesień 1939 r. w Opatówku, Jadwiga Miluśka-Stasiak.
Babcia opowiadała mi o bombardowaniu w drodze, ostrzał z myśliwców, o skoku do rzeki, który uratował jej życie.  Zapamiętałam jeszcze, że dawała dziecku do ssania kostkę cukru przez płótno, żeby na dłużej starczyło i żeby nie płakało.

A tak wspominała to córka Heleny Wiewiórkowskiej -Teresa Jaśkiewicz:

Po pewnym czasie okazało się, że ten exodus nie ma sensu, nastąpił powrót do Opatówka

Właściciel majątku w Opatówku Konrad Wünsche (ur. 1906.05.30) udzielił im schronienia w swoim majątku pod Opatówkiem, w folwarku Józefowie. Był przyjacielem mojego dziadka. Przed wojną razem z księdzem wspólnie grywali w karty.
Po ślubie z córką właściciela Zofią z domu Schlösser zarządzał majątkiem teścia w Opatówku. Była to rodzina przemysłowców, włókienników, od 1821 roku osiadła w Ozorkowie pod Łodzią. Ciekawą postacią była jego teściowa Anna Natalia Schlösser.
Teść Wünschego Karol Ernest Schlösser oprócz Opatówka posiadał folwarki w Brzezinach, Józefowie, Rożennie, Winiarach i Zajączkach. W Opatówku prowadził gospodarstwo gospodarstwo rolnicze i hodowlane. Miał własną stadninę koni.

Konrad Wünsche z żoną Zofią
ur. 30 maja 1906 albo 1907 w Plucicach, zm. 30 maja 19 stycznia 1945 w Skarszewie

Pozostałości po zabudowaniach Schlössera w Opatówku.

    We wsi Winiary założył browar w 1877 r. Zamieszkał w dawnym pałacu gen. Józefa Zajączka. 

Wünsche służył w Wojsku Polskim, był oficerem 7 pułku Strzelców Konnych Wielkopolskich. 

Podczas kampanii wrześniowej w 1939 r. uczestniczył w walkach nad Bzurą i obronie Warszawy.
W majątku należącym do Wünschego bywał por. Marian Kwiatkowski, pseud. "Konrad", "Jaxa", który był odpowiedzialny za zorganizowanie struktur wojskowych Stronnictwa Narodowego. Jaxa cudem unikał aresztowania 04.04.1943 w Kaliszu - zbiegł z lokalu konspiracyjnego Tucholskiej.
Kwiatkowski miał za zadanie zjednoczyć organizacje narodowe. Był on zwolennikiem scalenia z AK.
W 1940 zwerbował Wünschego do Organizacji Jedności Narodowej, podobnie jak Fuldego, Dreschera i E. Fibiger. Po częściowym scaleniu działali oni w obu organizacjach OJN i ZWZ.
W majątku w Brzezinach gromadzono broń. Zofia Wünsche była łączniczką z Warszawą i Łodzią. Grupa zajmowała się wywiadem i była odpowiedzialna za akcję N

Dworek Konrada Wünsche, lata 60-te

Dworek Konrada Wünsche, lata 60-te. W tym miejscu obecnie znajduje się przedszkole.

Z Konradem Wünsche zaprzyjaźniony był nie tylko mój dziadek, ale i jego bracia.

Zachowało się zdjęcie, na którym Zygmunt i Jan Wiewiórkowscy oczekują na kogoś na schodach pałacu. Na zdjęciu widać piękna roślinność pałacową, wnioskuję więc, że jest to zdjęcie przedwojenne, ale nie mam pewności.

     W swoim majątku Konrad Wünsche, podobnie jak większość okolicznych ziemian, prowadził potajemnie szkolenie wojskowe młodych robotników, była to tradycja wszystkich okolicznych dworów. W wielu okolicznych dworach ziemianie szkolili np. ułanów. Wizja narodowego socjalizmu Hitlera go nie porwała. Był zżyty z tutejszymi mieszkańcami.

Być może wtedy w strukturę organizacji podziemnej został wciągnięty młodszy brat dziadka Zygmunt.
Podobno Konrad Wünsche w czasie wojny dawał schronienie ok. 100 osobom. Ukrywała się u niego między innymi córka Mieczysława Krauckiego (1891–1935), właściciela księgarni w Kaliszu, dziennikarza, wydawcy. Młodym ludziom groziło wywiezienie na roboty do Niemiec. Po wojnie i wygonieniu ziemian z ich posiadłości Zofia Wünsche pracowała w księgarni, być może pomagali jej  Krauccy. 

Po wojnie ziemianom nie można się było zbliżać do swoich posiadłości. Okoliczny proletariat cieszył się z faktu upokorzenia "dziedziczki" i z tego, że musiała nosić ciężkie paczki. Kompletnie nie doceniano tego, co Wünsche zrobili dla niepodległości Polski, włącznie z oddaniem życia dla Ojczyzny. Komuniści siali wrogą wobec ziemian propagandę, poddając członków AK szykanom i osadzając ich w więzieniach.  To bardzo bolesne, jak przedstawiciele kolejnego ustroju odwdzięczyli się ziemianom za ich ofiarę krwi.
 

p. Żelichowska-żona pracownika majątku Konrada Wünsche
oraz "Dziunia" Kraucka. Okres wojny.

Wybrałam się  z aparatem, aby zobaczyć miejsce, gdzie w Józefowie pod Kaliszem Wünsche udzielił schronienia moim dziadkom po zajęciu poczty przez niemiecką administrację. Malutka część zabudowań folwarku jeszcze stoi. To tu gestapo aresztowało mojego dziadka. Do tego terenu nie ma dostępu, domek stoi obecnie na prywatnej posesji. Dziękuję właścicielom za udostępnienie. Po wojnie nastąpiła parcelacja gruntów i podział ziemi po dawnych właścicielach.

pozostałości folwarku

Fragment zabudowań folwarku Wünschego na terenie Józefowa

Fragment zabudowań folwarku Wünschego na terenie Józefowa

Fragment zabudowań folwarku Wünschego na terenie Józefowa

Fragment zabudowań folwarku Wünschego na terenie Józefowa

Fragment zabudowań folwarku Wünschego na terenie Józefowa

Fragment zabudowań folwarku Wünschego na terenie Józefowa

Fragment zabudowań folwarku Wünschego na terenie Józefowa

Fragment zabudowań folwarku Wünschego na terenie Józefowa

Domek był częścią zabudowań folwarcznych, otaczały go stodoły w których hodowano krowy.

W innej części budynku, która dziś nie istnieje, mieszkali pracownicy folwarku Wünschego.

Te dwa pokoiki Wünsche udostępnił moim dziadkom. Były to trudne warunki, ale dziadkowie byli wdzięczni za pomoc. Dotychczasowe życie odeszło i miało już nigdy nie powrócić. Tak wspaniale zapowiadająca się przyszłość młodego małżeństwa legła w gruzach.
Wünsche żywił też ludzi, którym udzielał schronienia. Babcia mówiła, że dawał jej mąkę i inne produkty i  że dzięki niemu przeżyła wojnę. 

To tutaj gestapo przyszło po dziadka, który pożegnał ciężarna żonę i roczną córeczkę Beatkę i poszedł z żandarmami ze słowami "Marysiu, niedługo wrócę. Damy Niemcom łupnia".

   Dziadek nie wiedział, ze jego aresztowanie to starannie zaplanowana akcja wymordowania polskiej inteligencji "Intelligenzaktion", plan zniszczenia i eksterminacji polskiej warstwy przywódczej, będący częścią częścią wielkiego planu germanizacyjnego przygotowanego m.in. dla terenów okupowanej Polski zwanego przez Niemców Generalplan Ost („Generalny Plan Wschodni”).

   Niebawem po jego aresztowaniu urodziła się druga córka, moja mama Aleksandra, której nigdy nie zobaczył. Rok później został zamordowany w obozie w Mauthausen Gusen.

Fragment zabudowań folwarku Wünschego na terenie Józefowa

Fragment zabudowań folwarku Wünschego na terenie Józefowa.

Fragment zabudowań folwarku Wünschego na terenie Józefowa

Fragment zabudowań folwarku Wünschego na terenie Józefowa
w oddali widać drogę na wieś Michałów

Fragment zabudowań folwarku Wünschego na terenie Józefowa

Konrad Wünsche został oskarżony o współpracę z polskim ruchem, zdradę narodu niemieckiego i szpiegostwo.  Niemcy postanowili go osądzić i skazać w pokazowym procesie. Prócz Wünschego oskarżonymi byli: Bruno Lompa, Emil Fulde, syn właściciela majątku Henryk Fulde, Irena Stark, architekt Jerzy Drescher, kupiec Alfred Fiebiger,  Elwira Fiebiger, fabrykant Alfred Nowacki i  Bożena Deutschmann.

Po przeprowadzonej rozprawie zostali skazani przez Sąd Doraźny na karę śmierci: Henryk Fulde, Konrad Wünsche, Bruno Lompa, Jerzy Drescher, Alfred i Elwira Fiebiger, jak i Alfred Nowacki. Emil Fulde został skazany na 5 lat więzienia, Irena Stark na 10 lat więzienia, Bożena Deutschmann z powodu braku dowodów winy została uwolniona. Poza tym sąd orzekł w stosunku do części oskarżonych i skazanych na śmierć przepadek mienia.
Proces odbył się w Kaliszu w dniach 6-9 grudnia 1944 roku. Obserwował go sam gauleiter Greiser. Niemcy byli zaskoczeni, że  zaistniał przypadek uczestnictwa Niemców lub - jak kto woli - obywateli polskich pochodzenia niemieckiego w polskim ruchu oporu. Z punktu widzenia interesów III Rzeszy była to wielka zdrada. Konrad Wünsche został rozstrzelany w grupie 56 innych członków antyhitlerowskiego podziemia w lasach koło Skarszewa. Po ekshumacji został pochowany w rodzinnym grobowcu na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Kaliszu.

Pisząc ten post sięgnęłam po książkę Janusza Teodora Dybowskiego Saga grodu nad Prosną, stanowiącą źródło wiedzy na temat działalności podziemia zbrojnego w Kaliszu i okolicach w czasie okupacji. Co prawda autorowi zarzuca się błędy historyczne, jednak niewątpliwie stanowi interesujące świadectwo tamtych czasów.

Janusz Teodor Dybowski wydając Sagę grodu nad Prosną w 1975 roku, wykazał się dużą odwagą. Pisać w czasach PRL-u wartościująco o Niemcach to trudna i ryzykowna sprawa jak pisze autor eseju o tej powieści „Saga grodu nad Prosną” jako powieść kontrowersyjna Przemysław Mańka.

I dalej tamże: Społeczeństwo Kalisza z niecierpliwością czekało na opisanie wydarzeń z lat okupacji. Wszyscy wiedzieli, że bohaterska walka o polskość zasługuje na upamiętnienie. Zadania tego podjął się Janusz Teodor Dybowski, o czym kaliszanie żywo dyskutowali. Pytania – czy jest już Saga...? – pojawiały się kilka razy dziennie w kaliskich księgarniach i bibliotekach. Dawało się wyczuć olbrzymie podekscytowanie tą sytuacją i z ciekawością oczekiwano aż powieść się ukaże...

Źródło: http://www.info.kalisz.pl/dybowski/Rozdz9.htm: Sagę ... podobnie, jak wiele innych powieści czytano w radiu. Uznano jednak, że w czasie audycji publicznie gloryfikuje się Niemców. O wszystkim doniesiono władzom i powieść zdjęto z anteny. Sprawa ta bardzo przygnębiła Dybowskiego, który po wydaniu powieści nie pojawił się już w Kaliszu.(..)Dybowski opisując ich wielkie czyny zapewne nie zdawał sobie sprawy z faktu, że jego dobre intencje zostaną odebrane jako prowokacja dla kaliskiego społeczeństwa. Stąd też nieprzychylne komentarze pod adresem pisarza, który akurat w tej sprawie nie pomylił się i napisał prawdę o polskich Niemcach".

Saga grodu nad Prosną ukazała się w 1975 roku wywołując sensację i oburzenie wśród mieszkańców Kalisza. Cała ta nagonka skończyła się dla Dybowskiego źle, wytaczano mu procesy, oskarżano, zaszczuwano. Książkę wycofano z księgarń, a jej autor zmarł dwa lata później. Nikt nie chciał słuchać o "dobrych Niemcach". Nazwiska bohaterów powieści, mimo, że zmienione nie były trudne do odgadnięcia. Książkowi państwo Frude to Fuldowie, Fedeger – Fibigerowie a Nawroccy byli Nowackimi.

Mój pradziadek Stanisław Wiewiórkowski (zaznaczony strzałką) na pamiątkowym zdjęciu
 z właścicielami Opatówka Schlösserami i  Wünschami. Konrad Wuensche w kółku. Zdjęcie przedwojenne.

W "Sadze grodu nad Prosną" matka Henryka Fulde pisze list do nieżyjącego syna. Wspomina w nim wizytę niemieckiego dziennikarza, chcącego dowiedzieć się czegoś o niemieckim ruchu oporu w dawnym Warthegau. Matka zwróciła się do dziennikarza tymi słowami: "pan ma złe i formacje, gorzej niż złe, bo kłamliwe i oszczercze. W Wielkopolsce nie było niemieckiego ruchu oporu. Oni wszyscy byli Polakami i zginęli za Polskę. To byli żołnierze polskiej sprawy, która była wtedy sprawa całej ludzkości. Hitler zhańbił naród niemiecki. Czyny jego siepaczy na tych ziemiach były haniebne!

Dzieci Wünschego wyjechały za granicę. 

W latach 80-tych ktoś z tej rodziny przyjechał do Opatówka z zapytaniem czy można odzyskać choćby skrawek majątku, niezagospodarowaną działkę koło szkoły ogrodniczej. Nie było to niestety możliwe.

Ostatnia  dziedziczka  Opatówka  Zofia z Schloesserów Wünsche w ubogich warunkach dożyła 61 roku życia.

Konrad Wünsche został odznaczony Srebrnym Krzyżem Orderu Virtuti Militari oraz pośmiertnie Krzyżem Walecznych za działalność konspiracyjną.

Ciekawe artykuły związane z tematem

http://www.info.kalisz.pl/biograf/2fuldeh.htm

http://www.info.kalisz.pl/dybowski/Rozdz9.htm

Impresje z opatóweckiego dworu

Po aresztowaniu dziadka uwięziono w organistówce przy plebanii w Opatówku, tam Niemcy urządzili żandarmerie. Babcia chodziła tam z nim porozmawiać. Po pewnym czasie został przewieziony do Kalisza. Na ul. 3-Maja, w Hali Targowej Braci Szrajer Niemcy urządzili obóz przejściowy dla osób wysiedlanych, przeznaczonych na zagładę i wywożonych do przymusowych robót. Stamtąd pojechał transportem do Dachau. O obozie na miejscu dzisiejszej Galerii Handlowej "Tęcza" tutaj.

Źródła:
Makarewicz Z., Dzieje rodziny Schlösserów z Ozorkowa do 1914 roku, [w:] Zgierskie Zeszyty Regionalne, t. IV, Zgierz 2009.

Powrót do strony głównej

Posty powiązane:

Gdy Opatówek został Spatenfelde

Listy proskrypcyjne dla okręgu Kalisza

Zygmunt Wiewiórkowski

autor: Dominika Pawlikowska

Zygmunt Wiewiórkowski to najmłodszy z braci mojego dziadka. 
Prawie nic o Nim nie wiedziałam, a okazało się, że życie miał ciekawe, tragiczne i ofiarne. Wszystko oddał Polsce.

Zygmunt Wiewiórkowski /02.06.1917- 13.01.1948/

Urodził się 2.06.1917 w Opatówku jako ostatni syn Stanisława Wiewiórkowskiego i jego żony Leokadii de domo Sowa.
W chwili aresztowania przez Niemców 9.09.1943 roku miał 26 lat.
Uważany był za najzdolniejszego z braci. Podobno ogrywał wszystkich w szachy. Wspominany przez moja chrzestną Teresę Jaśkiewicz, wówczas kilkuletnie dziecko,  jako skupiony, poważny, czytający dużo książek. Z serdecznością zwracający się do ludzi.

Bracia Wiewiórkowscy. W środku mój dziadek.

Po maturze wyjechał do siostry swojej matki do Hajnówki w poszukiwaniu pracy i został zatrudniony w Samorządzie Miejskim.

Od września 1937 do lipca 1939 odbywał kurs podchorążych w Poznaniu w Szkole Podchorążych Rezerwy (SPRez.) kształcącej kandydatów na oficerów.

Nazwa wywodzi się z okresu międzywojennego, kiedy to utworzono Szkoły Podchorążych Rezerwy. Do służby byli powoływani poborowi z cenzusem (absolwenci szkół średnich lub studiów). Służba trwała rok i składała się z okresu nauki w szkole, podczas której żołnierze posługiwali się tytułem szeregowego (strzelca, ułana, kanoniera). Szkolenie kończyło się egzaminem i absolwenci otrzymywali stopień kaprala i tytuł podchorążego (w wyjątkowych sytuacjach plutonowego podchorążego). Drugim okresem służby (już podchorążego) była praktyka dowódcza w jednostce wojskowej.

Zygmunt Wiewiórkowski otrzymał stopień  plutonowego podchorążego.

KURS PODCHORĄŻYCH 14 DYWIZJI PIECHOTY w Poznaniu
Zabawa w klubie Piekiełko w sali kasyna oficerskiego. Zygmunt Wiewiórkowski siedzi drugi od prawej

Skreślona ręką Zygmunta informacja na odwrocie zdjęcia

Na kursie jego dowódcą był prawdopodobnie podporucznik Jan Grabiński.

19.09.1939 r.Zygmunt został zmobilizowany. Czy wyruszył z oddziałami 14 Dp? tego nie wiem. Dzwoniłam w tej sprawie do Centralnego Archiwum Wojskowego, gdzie od razu sprawdzono, ze w posiadaniu muzeum znajdują się dokumenty Zygmunta ze szkoły oficerskiej, natomiast dokumenty z kampanii wrześniowej nie przetrwały. Drogę bojową pułku opisuje strona Nadgoplańskie Towarzystwo Historyczne:

Na wojnę 1939 r. pułk wyruszył pod dowództwem ppłk. Stanisława Tomiaka. Po pierwszych bombardowaniach Poznania w nocy 3.IX – 58 pp. wycofuje się po osi Września, Słupca, Ślesin, Kłodawa i 8.IX dociera do Kutna. Bierze udział w dniu 9.IX w forsowaniu Bzury, następnego dnia z powodzeniem walczy o Orłów, Piątek, Balków. W pościgu za nieprzyjacielem w dniach 11 i 12.IX pułk opanował miejscowości: Witów, Pludwiny, Koźle, Sadówka i brał udział w walkach o Mąkolice. Po wycofaniu dywizji w rejon Emilianów – Szwarocin, kiedy w dniu 16.IX czołgi niemieckiej 1 dywizji pancernej atakowały 55 i 57 pp. dowódca 14 DP gen. Fr. Wład na czele 58 pp. próbowała na kierunku Kocierzew, Wicie, Litynek, odpierać atak nieprzyjaciela – bezskutecznie. W czasie organizowania obrony Białej Góry gen. Fr. Wład, został śmiertelnie ranny i po kilku godzinach zmarł. Oddziały 14 DP nie zdołały przejść Bzury pod Witkowicami i dostały się do niewoli. Tylko nieznaczna część przebiła się do Warszawy.

Zygmunt Wiewiórkowski

Zygmunt dostał się do niewoli. Przebywał na terenie obozu jenieckiego, nie wiadomo bliżej jakiego,  w Schlezwik Holstein do 1942 r. Mapa obozów jest obszerna.http://apps.frontline.org/camps/

Aktualizacja: w dniu 13 marca 2019 otrzymałam dokumenty nt. Zygmunta z Arolsen i mogę uzupełnić informacje; okazuje się, ze tym obozem był od 2.04.1940 roku Lager Schleswig, w okręgu Nienburg, w miejscowości Heemsen.

od 2.04.1940 roku Lager Schleswig, w okręgu Nienburg, w miejscowości Heemsen.

W raporcie In Gefangenschaft... czytamy:" robotnicy przymusowi byli  wykorzystywani do produkcji uzbrojenia. Nie tylko w fabryce prochu Liebenau, ale także w Fabryce Ordnance Leese-Hahnenberg i the Air Main Station (Muna) w Langendamm. Ponadto prawie każda produkcja i gospodarstwo rolnicze posiadało zagranicznych pracowników. Przymusowi robotnicy byli wszechobecni w Nienburgu i in wszystkich okolicznych wioskach".

z zeznań brata Jana Wiewiórkowskiego odnośnie Zygmunta,w Kuźnicy mieszkała siostra matki Jana -Sowa

W 1942 roku Zygmunt został zwolniony z obozu. Ten wątek opowieści, dlaczego zwolniono go z obozu jenieckiego uzupełniła córka jego siostry Zosi-Maria Walecka.  Cytuję " Pamiętam z  opowiadań mojej mamy, ze Niemcy nie mogli uruchomić jakichś maszyn w cegielni Stenclów na Tyńcu i pracująca tam koleżanka Zygmunta powiedziała, ze zna specjalistę, ale jest w obozie. Poprosili o dane i zwolnili Zygmunta. Zygmunt wrócił, pewnie pomógł uruchomić te maszyny i znów zaczął działać w organizacji podziemnej. Szczegółów mama nie znała, bo była mała. I wszystko było sekretem". Niektórzy Niemcy pomagali Polakom, w zamian za łapówkę, godzili się ich zatrudniać, aby uchronić przed śmiercią lub praca przymusową w głębi Rzeszy. Przypuszczam, że tak było w tym przypadku.

O cegielni Stencla na Tyńcu tutaj.

W dniu 09.09.1943 roku Zygmunt został aresztowany za działalność konspiracyjną i przynależność do AK. Być może coś na ten temat znajdę w książce Armia Krajowa: zarys historii wojennej kaliszan 1914-1945 Juranda Piotrowskiego; Wyd. Edytor, 2004r. Sądzę, ze historia aresztowania Zygmunta jest jeszcze niezbadana.
Zostaje uwięziony, wysłany do KL Auschwitz. następnie przewieziony do Buchenwaldu. W Buchenwaldzie zostaje osadzony w dniu 27.04.1944./źródło: http://www.straty.pl/index.php/szukaj-w-bazie/
Z pociągu przewożącego go do Buchenwaldu wyrzuca gryps, który ktoś dostarcza rodzinie. O grypsie opowiedziała mi córka jego starszego brata Jana- Zofia. Wynika z niego, że ma świadomość, że jedzie po śmierć. Wszak już wie, co spotkało jego brata i szwagra w obozie Mauthausen.

z wyroku sądu 1962 r.

Z KL Auschwitz został przewieziony do Buchenwaldu. Dlaczego? Ponieważ na terenie Niemiec potrzebna była siła robocza, a od początku KL Buchenwald był obozem pracy.
Tam została wyprodukowana szacunkowo jedna czwarta broni maszynowej dla niemieckiego wojska. Każdy wiezień musiał przynieść zysk. Więźniowie pracowali również w komandach fabrycznych, m.in. na potrzeby spółek Gustloff z Weimaru oraz Fritz-Sauckel produkujących sprzęt zbrojeniowy. W 1943 zostały utworzone wielkie podobozy przy fabryce Erla-Maschinenwerk GmbH w Lipsku, w fabryce samolotów Junkers w Schönebeck i fabryce Rautal w Wernigerode. W 1945 Buchenwaldowi podlega prawie setka podobozów.
W samym tylko grudniu '44 więźniowie wypracowali zysk ponad 3 mln RM.(1)

W KL Buchenwald Zygmunt był przerzucany z jednego komanda pracy do drugiego. Z Arolsen otrzymałam dokładne informacje.

13.06.44 został przydzielony do komanda Leipzig, a 26 lipca do komanda Wansleben.

Informacje o obu komandach znalazłam na stronach IPN:
" Jak ustalono, podobóz obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie o nazwie Leipzig-Hasag lub Hasag-Leipzig został utworzony w mieście Leipzig w dniu 8.06.1944 r., początkowo jako obóz kobiecy ze stanem ok. 800 więźniarek, w tym wiele Polek. Liczba ta stale rosła, osiągając najwyższy stan 4600 więźniarek w listopadzie 1944 r. W listopadzie 1944 r. przy podobozie kobiecym powstał podobóz męski w liczbie ok. 150 więźniów, głownie Polaków. Więźniarki i więźniowie byli zatrudniani w firmie Hugo Schneider Aktiongesellschaft w Leipzig. Pod ten podobóz podlegały dodatkowo mniejsze komanda, a mianowicie komando „Markkleeberg” (kobiecie), 4 km od Leipzig, „Schönau” (kobiece), 2 km na zachód od Leipzig oraz „Thekla” (męskie), 2 km na północ od Leipzig. Podobnie jak więźniowie głównego podobozu, więźniowie z tych komand byli zatrudnieni w zakładach zbrojeniowych na terenie Leipzig: Junkers Aktiongesellschaft , ATG Maschinenbau Gesellschaft i Erla -Werke Leipzig-Thekla. Z zeznań przesłuchanych świadków wynika, iż budynki, gdzie umieszczono więźniów w podobozie Leipzig-Hasag były murowane, dwupiętrowe. Na parterze jednego z nich znajdowała się kuchnia, stołówka, gdzie wydawano posiłki, był rewir chorych i administracja. Na piętrach obu budynków były duże sale na około 200 więźniarek i więźniów każda. Prycze były drewniane z kocami. Teren obozu był otoczony płotem z drutu kolczastego pod napięciem. Więźniowie pracowali przy produkcji amunicji na dwie zmiany po 12 godzin z krótką przerwą na posiłek. Nadzór nad pracą od strony fachowej sprawowali niemieccy cywilni majstrowie. Więźniowie pilnowani byli przez strażników i strażniczki z podobozu. Praca była bardzo ciężka, obliczona na wyniszczenie więźniów. Więźniowie byli głodzeni, przez co słabli w pracy, za co wymierzano im kary w postaci brutalnego bicia przez strażników co było powszechnym i codziennym zjawiskiem. Inną formą szykan były wielogodzinne apele niezależnie od warunków atmosferycznych kosztem czasu przeznaczonego na odpoczynek po pracy."
I również na stronach IPN o komandzie Wansleben: " Obóz Wansleben stanowiący filię obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie, powstał w marcu 1944 r. i jako podobóz KL Buchenwald funkcjonował do 11 kwietnia 1945 r., kiedy to go ewakuowano. Znajdował się kilkanaście kilometrów od miejscowości Halle. Był to obóz dla mężczyzn różnych narodowości, w tym większości Polaków, którzy byli podzieleni na dwa komanda. Jedno pracowało w kopali soli, pod ziemią i przy budowie sztolni, drugie zaś pracowało przy rozbudowie i powiększaniu szybów dawnej kopali potasu, celem jej przystosowania do podziemnej produkcji części do samolotów. Część z tych robót została zakończona i więźniowie pracowali bezpośrednio przy ich produkcji. Komendantem podobozu Wansleben był Sturmscharführer SS Hermann Helbig, urodzony 07.06.1902 r. w Mühlberg/Saksonia. Jego zastępca był Oberscharführer SS Rudolf Suschitzky, ur. 19.02.1897 r. w Wiedniu. Jak ustalono obaj już nie żyją. Herman Helbig został skazany na śmierć przez Amerykanów i stracony w roku 1948, natomiast Rudolf Suschitzky zmarł w roku 1962. Nie ustalono danych pozostałych członków składu osobowego straży obozowej. Obóz średnio liczył około 2000 więźniów zakwaterowanych w kilku wieloosobowych barakach otoczonych płotem z drutu kolczastego pod strażą. Praca trwała codziennie na dwie zmiany przez ponad 12 godzin. Więźniowie byli źle odżywiani, panowały fatalne warunki sanitarne. Dochodziło do zabójstw więźniów w obozie. Szczególnie duża liczba ofiar była w czasie ewakuacji obozu w kwietniu 1945"

11 kwietnia 1945, niespełna miesiąc przed niemiecką kapitulacją Amerykanie dotarli do KL Buchenwald w Ettersbergu koło Weimaru (Turyngia). Obóz był gigantyczny, pierwotnie 46-hektarowy.

Zygmunt dożył wyzwolenia.
Na ponad 2o tys więźniów przebywających 16 kwietnia 1945 w obozie było 3800 Polaków, 4380 Rosjan, 1240 Węgrów, 324 Holendrów, 1800 Niemców i inni. Jak podaje raport Głównej Kwatery Alianckiej do departamentu wojny USA jest to elita inteligencji i sił kierowniczych Europy, a także elementy demokratyczne oraz niemieccy wrogowie nazizmu i członkowie ich rodzin.(2) Za: E.Polak "Dziennik buchenwaldzki"

Zygmunt Wiewiórkowski, polski oficer, wiezień Auschwitz i Buchenwaldu nr 48034

Konzentrationslager Buchenwald, Konzentrationslager Buchenwald/Post Weimar (KL Buchenwald, KZ Buchenwald), z początku nazywany Konzentrationslager Ettersberg – niemiecki obóz koncentracyjny założony w Ettersberg w pobliżu Weimaru (Turyngia, Niemcy). Funkcjonował od lipca 1937 do końca wojny. Wyzwolony 11 kwietnia 1945.

Z obozu zachował się jeden list Zygmunta do matki Leokadii.

Zygmunt Wiewiórkowski, list z KL Buchenwald, numer więźnia 48034, Block 55, rok 1944

Konzentrationslager Buchenwald, Konzentrationslager Buchenwald/Post Weimar (KL Buchenwald, KZ Buchenwald), z początku nazywany Konzentrationslager Ettersberg – niemiecki obóz koncentracyjny założony w Ettersberg w pobliżu Weimaru (Turyngia, Niemcy). Funkcjonował od lipca 1937 do końca wojny.

Kochana mamo i rodzeństwo!
Czuję się całkiem dobrze. List i dwie paczki nr.1 i nr. 2 otrzymałem. Mają wszystko, czego tutaj koniecznie potrzebuję. Mogę pisać tylko raz w miesiącu, ale wy możecie częściej pisać, ponieważ wszystko, co mnie z wami łączy to są słowa. Od Heli (siostra)w końcu dostałem list. Moje myśli są coraz częściej z wami i mam nadzieję, że przybędę aby was zobaczyć. Pozdrowienia dla dzieci, rodziny, Feli i Gieni ( koleżanki - rówieśniczki Zygmunta, przypisek autorki), cioci Janki i rodziny Budnik. Dzisiaj otrzymałem list z 5 czerwca. W międzyczasie przyjdzie pewnie paczka. Cieszy mnie, że dzieci dobrze się uczą. (dzieci Heleny-siostry, przyp.autorki)
Chciałbym zobaczyć zdjęcia koleżanek. Mam prośbę do Erny ( szwagierka- żona najstarszego brata, Stanisława, Niemka, z jej pomocą pisano listy, ponieważ listy docierające do obozów musiały być w języku niemieckim, inaczej nie przeszłyby przez obozową cenzurę, przypisek autorki)



W Buchenwaldzie Zygmunt został osadzony w bloku 55. Na zdjęciu poniżej. Zdjęcie ukazuje uliczkę w obozie, z prawej siedzą uwolnieni jeńcy, z lewej blok 61 a na pierwszym planie z prawej blok 55, za nim blok 56.Cała seria zdjęć z obozu została wykonana po wyzwoleniu w 1945.

W Buchenwaldzie Zygmunt został osadzony w bloku 55. Pierwszy z prawej

Na bramie obozu wisiał napis: "Jedem das Seine”- Każdemu to, co mu się należy. W KL Buchenwald od 1937 do 1945 przebywało łącznie ok. 250 tys. osób ze wszystkich krajów Europy, liczbę ofiar szacuje się na 56 tys.

Zygmunta osadzono w tzw."małym obozie", gdzie baraki były drewniane, a warunki gorsze niż w barakach murowanych.

Na północnym skraju obozu jenieckiego SS ustanowiono strefę "Kleine Lager", pod koniec 1942 r. Każdy z 12 drewnianych baraków zrobionych z dawnych stajni dla koni miał czterdzieści metrów długości i prawie dziesięć metrów szerokości. Wewnątrz nie było urządzeń sanitarnych ani łóżek

Oddzielono go od obozu głównego drutem kolczastym. Deportowani ze wszystkich okupowanych przez Niemcy krajów przebywali w małym obozie przez kilka tygodni, zanim zostali wysłani do podobozów

Wraz z nadejściem masowych transportów z Auschwitz, Groß-Rosen i innych obozów na wschodzie 1944/45 r. mały obóz stał się miejscem śmierci i umartwienia zamieszkujących go więźniów.

Gdy byłam w Buchenwaldzie w 1996 nikt nie wspominał o reliktach małego obozu i nie miałam pojęcia o jego istnieniu.

Dopiero po 90 roku wykonano prace archeologiczne i odkryto pozostałości małego obozu.
Zwiedzający Weimar zwykle podziwiają twórczość Goethego, który mieszkał tam w latach 1775–1832. Miasto było jednym z centrów niemieckiego oświecenia, mieszkały w nim czołowe postacie gatunku literackiego zwanego klasyką weimarską. Az ciarki przechodzą, że w mieście Goethego, usytuowano obóz, w którym zamordowano tylu ludzi.

Tzw."mały obóz". Miejsce pobytu dla Tysięcy. Pozbawiony podstawowych urządzeń sanitarnych. panowało ogromne zagrożenie epidemia, ponieważ brakowało miejsca dla więźniów,

To, co czytałam we wspomnieniach obozowych więźniów Buchenwaldu, daje podstawy by sądzić, że i Zygmuntowi pewnie nie raz wydawało się, że to już jego koniec, że nadchodzi kres życia, że dalej nie da rady. A jednak doczekał wyzwolenia i wrócił do rodziny. Dwa lata wyryły jednak swoje. Ból, głód, tęsknota, choroby - towarzyszyły mu wiernie dzień po dniu. Nie raz brakło sił, nadeszło zwątpienie, ale był młody, ciągle była nadzieja na koniec koszmaru, miał dla kogo żyć. Miał dopiero 28 lat.

W domu, w Opatówku została jego matka Leokadia, z braci żył jeszcze tylko Janek i Stanisław. Marian już zginął w KL Mauthausen Gusen, podobnie jak szwagier Zygmunt Gadzinowski. Niedługo zachoruje i osieroci swoje dzieci - Leszka i Teresę siostra Helena. Zmarł ojciec Stanisław Wiewiórkowski.
W domu czekała matka i mała siostra Zosia i dzieci, sieroty po Marianie, a niebawem i po Helenie.

Śmiertelnie chory i wycieńczony chorobami obozowymi wyjechał na ziemie zachodnie, do Żar, poszukując pracy, a po piętach deptała mu UB. Tam poznał swoją żonę. Jednak stan zdrowia ciągle się pogarszał. Zmarł na rękach matki, pielęgnowany przez Nią, w 13.01.1948 roku. Osierocił jedyną córkę Bożenę.

Fundamentalną dla poznania historii KL Buchenwald jest książka Dziennik buchenwaldzki Edmunda Polaka.

Zygmunt spoczął w rodzinnym grobowcu, na cmentarzu w Opatówku wraz z cała swoją najbliższą rodziną. Z braćmi: Janem Wiewiórkowskim, żołnierzem 34 Eskadry Armii Poznań, Marianem Wiewiórkowskim, naczelnikiem pocztowym w Opatówku, zamordowanym przez Niemców w Mauthausen Gusen w 1941r., siostrą Heleną i jej mężem Zygmuntem Gadzinowskim, przedwojennym sekretarzem gminy Lisków zamordowanym w Mauthausen Gusen w 1941r., bratem Stanisław oraz ze swoimi rodzicami: Stanisławem i Leokadią Wiewiórkowskimi.

tu spoczął Zygmunt Wiewiórkowski

Na rozkaz generała armii USA, która zajęła Weimar, burmistrz tego miasta zarządził, aby co najmniej 1000 mieszkańców udało się na teren KL Buchenwald, aby zobaczyć co tam się działo. W języku niemieckim przygotowano ulotkę dla zwiedzających.  Polecano zwiedzić szczególną uwagę na kozioł do wymierzania kary chłosty i dziedziniec za stosami ciał, na blok nr 46 na kamieniołomy, na "mały obóz". Obóz odwiedziło ok. 2000 tys. mieszkańców Weimaru.
O procesie załogi Buchenwaldu można przeczytać tutaj: Proces załogi Buchenwaldu (US vs. Jozjasz, książę Waldecku i Pyrmontu i inni)

17 May. German civilians of Namering ordered by Military Government with Third Army to view bodies of the 800 murdered Russians, Czechs and French who were inmates of Flossenberg prison camp. Bodies were exhumed by townspeople of Namering from stream bank and reburied.

Komendantem obozu był Karl Otto Koch.
Jego żona Ilse Koch była główną nadzorczynię obozu kobiecego, której podlegały wszystkie strażniczki ze służb pomocniczych SS. Przez więźniów była nazywana „Suką z Buchenwaldu” lub „Wiedźmą z Buchenwaldu”. Więźniowie zeznawali po wojnie, iż Ilse Koch osobiście wybierała więźniów z „ciekawymi” tatuażami, po czym nakazywała wyrabianie rękawiczek, torebek, opraw książek i abażurów z ludzkiej skóry (z tego względu zyskała także przydomek „Ilsa-Abażur”


 (1)i (2) E.Polak "Dziennik buchenwaldzki"

Podobne posty

Poczta polska, telegraf, telefon. Opatówek.

A było to tak. Konrad Wuensche.

Matka Niobe. Leokadia Wiewiórkowska.

Listy proskrypcyjne. Aresztowania w Opatówku 1940

Listy proskrypcyjne dla okręgu Kalisza. Intelligenzaktion. Liste der Polenführer und der polnischen Intelligenz

Autor: Dominika Pawlikowska

    Absolutnym cymelium są zachowane listy proskrypcyjne dla okolic Kalisza (niem. Landkreis Kalisch). Listy proskrypcyjne odnalazła moja babcia Maria Wiewiórkowska, której polecono zorganizowanie szkoły po wojnie w Opatówku/k. Kalisza. 

Udała się w styczniu 1945 do opuszczonego budynku plebanii, gdzie w czasie wojny Niemcy urządzili posterunek żandarmerii. Tam, wśród papierów, które chciała użyć wtórnie na potrzeby uczniów, odnalazła listę z nazwiskiem m.in. swojego męża Mariana Wiewiórkowskiego. (Źródło: Transkrypcja zebrania Towarzystwa Przyjaciół Opatówka 1990 r. )

Niemcy umieścili na niej 160 nazwisk osób - przedstawicieli lokalnej inteligencji, urzędników, burmistrzów, wójtów, nauczycieli, dyrektorów szkół, weteranów wojennych, ziemian ze Stawiszyna, Liskowa, Opatówka, Kamienia, Błaszek, Piotrowa, Jastrzębnik i innych miejscowości wokół Kalisza.

Ta akcja aresztowań, przeprowadzona 15 kwietnia 1940 roku, miała na celu zniszczenie polskiej inteligencji i liderów społecznych, co było częścią szerszej strategii eksterminacji narodu polskiego.  Znaleźli się na tej liście, ponieważ wyróżniali się postawą, zaangażowaniem w pracę na rzecz lokalnej społeczności, wykształceniem, działalnością antyhitlerowską itp. Wokół nich organizowała się konspiracja. 

I mimo, że zrobili dla swoich małych ojczyzn tak wiele, ich nazwisk nie odnajdziemy na stronach gmin, bibliotek czy szkół. Dlatego postanowiłam odszukać ich rodziny, które do dzisiaj nie wiedzą o istnieniu listy proskrypcyjnej i napisać o nich wspomnienie. Dlaczego w czasie PRL nie interesowano się tym tematem, dlaczego "towarzysze" nie ujawniali tej listy? Tutaj.

 

Zachowanemu fragmentowi listy proskrypcyjnej dla okolic Kalisza lokalni historycy nigdy nie poświęcili większej uwagi, a przecież działalność przedwojenna umieszczonych na niej osób opowiada lokalną historię naszej Małej Ojczyzny. 

Temat nigdy nie został opracowany rzetelnie, ponieważ po wojnie pamięć była koncesjonowana. Po 1945 roku w naszym kraju nie mogły ukazywać się opracowania dotyczące walk o Niepodległą, gdyż godziło to w system i bezpieczeństwo narzuconej Polakom władzy. Jeśli już takowe pracy powstawały, to wyłącznie ocenzurowane i w bardzo niskim nakładzie. Temat ten traktowany był jako tabu i był bezwzględnie pomijany.

      Najczęściej o tych wydarzeniach pisano „Niemcy aresztowali…” bez podawania przyczyn, które wynikały z przedwojennej aktywności politycznej aresztowanych, z ich działalności w Związku Strzeleckim, Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół”, w partiach i organizacjach. W wielu wypadkach ich działalność niepodległościowa sięgała czasów pracy konspiracyjnej, bądź jawnej w strukturach POW lub czasów walk z bolszewikami. Wszystkie te organizacje zostały po wojnie zdelegalizowane przez komunistów, a pamięć o pomordowanych skazana na niebyt. 

     Do dzisiaj borykamy się z zaszłościami okupacji niemieckiej, a później sowieckiej, w wyniku czego polski system wartości był stale niszczony. Powoli odnajduję rodziny tych 160 zamordowanych, które zwykle nie wiedziały i nie wiedzą o istnieniu takiej listy. Snute przez nich opowieści, ilustrowane dokumentami i zdjęciami obrazują historię II wojny, historię naszej najbliższej okolicy. Odnalazłam już kilka takich rodzin. Opowieści o ich bliskich wraz z bogatą dokumentacją publikuję na blogu.

     W dniu 15 kwietnia 1940 wszyscy umieszczeni na tej liście, w wyniku skoordynowanej akcji lokalnej żandarmerii, na polecenie Gestapo w Łodzi zostali aresztowani w swoich miejscowościach i zamknięci w obozie przejściowym - Hali Targowej Braci Szrajer w Kaliszu - w miejscu dzisiejszej Galerii Tęcza. Kilkanaście dni później tzw. "transportem łódzkim" pojechali do Dachau. Stamtąd większość z nich trafiła do podobozu Mauthausen-Gusen. Wróciło niewielu.

     Mam osobiste powody, dla których postanowiłam zająć się tematyką akcji „Inteligencja” w podkaliskich miejscowościach. W wyniku tej akcji w dniu 15.04.1940 aresztowano 11 osób z Opatówka, skąd pochodzi moja rodzina (ok.10 km od Kalisza), w tym aż 4 moich najbliższych: mojego dziadka Mariana Wiewiórkowskiego (1910–1941) – naczelnika urzędu pocztowego w Opatówku, jego teścia Bolesława Szalińskiego – restauratora (wcześniej wysiedlony, uniknął aresztowania, więcej o nim tutaj), jego szwagra Zygmunta Gadzinowskiego (1909–1941) – sekretarza gminy Lisków, a wcześniej urzędnika gminnego w Jastrzębnikach ( więcej o nim tutaj), oraz kuzyna Aleksandra Wiewiórkowskiego (ur. 24.02.1904 roku w Opatówku, rzeźnika. Przybył do obozu Dachau 26.04.1940 i otrzymał numer 6095, pracował w obozowej kuchni, przeżył, doczekał wyzwolenia przez Amerykanów w KL Dachau).

Marian Wiewiórkowski (1910–1941)

     O aresztowaniu mojego dziadka Mariana Wiewiórkowskiego, wówczas niespełna 30 – latka, zdecydowało kilka czynników. Pochodził z rodziny o głębokich tradycjach patriotycznych, należał do Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” – polskiej organizacji łączącej cele niepodległościowe z działalnością sportową i wychowawczą. 

     Ze wspomnień mieszkańców Opatówka wiem, że uczestniczył w konspiracyjnych spotkaniach, był naczelnikiem poczty, która w czasie wojny jest istotnym ogniwem militarnym. Podobnie jak wielu opatowian i mieszkańców Wielkopolski zbierał na Fundusz Obrony Narodowej. O każdej z osób umieszczonych na liście proskrypcyjnej Niemcy sporządzili charakterystykę, stanowiącą podstawę do aresztowania. 

     O moim dziadku napisano: „Przez swój udział w tajnych zebraniach polskiej ludności podejrzany politycznie i niebezpieczny dla państwa”. W księdze przyjęć do obozu Dachau tzw. Dachauzugansbuch został zapisany pod numerem 6098. W dniu 05.06.1940 wraz z liczną grupą aresztowanych w Kaliszu i okolicy deportowano go z KL Dachau w Niemczech do KL Mauthausen – Gusen na terenie Austrii, oznaczając go numerem 4769. Po roku pobytu w obozie, ok. 700 km od domu, udręczony pracą ponad siły, zimnem, głodem, gorączką, został zamordowany 06.04.1941 w wieku 31 lat, nie poznawszy swojej córeczki – mojej mamy Aleksandry, która urodziła się miesiąc po jego aresztowaniu. Osierocił także starszą córkę, dwuletnią wówczas Beatkę. Na temat tej akcji w Opatówku napisałam książkę "Historia w sepii. Opatówek. Wiewiórkowscy". 2020. Wydawnictwo MK.

W Opatówku mieszkało przed wybuchem II wojny bardzo wielu Niemców i osób niemieckiego pochodzenia https://historiawsepii.blogspot.com/2024/05/mieszkancy-opatowka-z-lat-1917-1930.html, dlatego wytypowanie osób niewygodnych i przeszkadzających w krzewieniu niemieckości i utrwalaniu faszyzmu było bardzo łatwe. 

Z Opatówka (koło Kalisza) na liście znaleźli się także:

Stefan Nowicki, ur. 11.03.1899 w Wilnie, urzędnik, pracownik gminy Opatówek, o którym napisano, że jest wiodącym politycznie w gminie, należy do tajnych polskich służb i nawołuje ludność do powstania przeciwko folksdojczom. W księdze Dachau tzw. Zugangsbuch zapisany pod numerem 6096, dn. 05.06.1940 przewieziony do obozu Mauthausen-Gusen, zamordowany 12.05.1941

Kazimierz Sieradzan, sekretarz gminy, żonaty, 1 dziecko, organizator politycznych zebrań partii rządowej. Uniknął aresztowania. Nie wiadomo z jakiego powodu.

Piotr Olkiewicz, kupiec; ur. 21.03.1902 w Ślesinie, członek PPS, zam. w Opatówku, żonaty, 2 dzieci, w Dachau nr 6287, przewieziony 19.09.1942 do KL Buchenwald, zamordowany 18.11.1942 roku w obozie Neuengamme/Hamburg.

Jan Jabłkowski, ur. 04.11.1918 w Opatówku, ul. Poprzeczna 1, rzeźnik, napisano o nim: rzucał kamieniami w uwięzionych folksdojczów, znienawidzony przez miejscowych Niemców; w księdze Dachau zapisany jako Karl, przybył do Dachau 26.04.1940, nr obozowy 6288, zwolniony z obozu 28.05.1941 roku.

Jan Jabłkowski, ur. 04.11.1918 w Opatówku, rzeźnik, napisano o nim: rzucał kamieniami w uwięzionych folksdojczów, znienawidzony przez miejscowych Niemców; w księdze Dachau zapisany jako Karl, przybył do Dachau 26.04.1940, nr obozowy 6288, zwolniony (niem entlassen) z obozu 28.05.1941 roku.

Kazimierz Leśniewicz, ur. 08.01.1916 w Opatówku, uchodzi za fanatycznego Polaka, przeciwnik niemieckości, potajemnie judzi przeciw niemieckości; przybył do Dachau 26.04.1940, nr obozowy w Dachau 6097, przewieziony 05.06.1940 do Mauthausen, zamordowany 19.03.1941w Gusen.

Kazimierz Kowalkiewicz, ur. 20.02.1905 w Opatówku, urzędnik, przeciwnik niemieckości, organizator antypaństwowych elementów; przybył do Dachau 26.04.1940, nr obozowy 6285, zwolniony z obozu 29.07.1941

Kazimierz Banaszkiewicz, ur. 24.02.1913, zam. Opatówek, ul. Piłsudzkiego 2, nr jeńca w Dachau 6289, urzędnik, zamordowany 15.03.1941 w Gusen.

W obozach koncentracyjnych znaleźli się także inni opatowianie, nie uwzględnieni na powyższej liście proskrypcyjnej, a poszukiwani od początku wojny:

Stanisław Adamczewski, ur. 26.04.1902, członek P.O.W. prawdopodobnie od 1916; brał udział w rozbrajaniu Niemców w listopadzie 1918; przeszedł jako ochotnik całą kampanię wojny polsko-bolszewickiej; odznaczony Medalem Niepodległości – za pracę w dziele odzyskania niepodległości – legitymacja nr 2947-15/5329

Józef Pilas, ur. 03.10.1900, kupiec. Otrzymał numer obozowy 6124, zm. 27.03.1941.

Szymański Marcin, ur. 19.09.1909 Szulec, rolnik, zam. Opatówek, 06.05.1940 deportowany do Dachau, nr 8238 w KL Dachau, 26.06.1940 przewieziony do KL Mauthausen-Gusen.

Stanisław Kuś, ur. 22.03.1915 Opatówek, zam. Opatówek, szewc, żonaty, 1 dziecko, 06.05.1940 deportowany do Dachau, nr 8438 w KL Dachau, 23.09.1940 przewieziony do KL Sachsenhausen, następnie do KL Neuengamme nr 3026, zamordowany 07.01.1942.

Kalisz. Land/Kalisz. Wieś

1. Malczewski Leon, ur. 20.02.1905 Tartak, nauczyciel, zam. Kolonia Majków 9. Na liście proskrypcyjnej napisano o nim: Fanatyczny Polak. Politycznie szczególnie niebezpieczny. Aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr obozowy w Dachau 6271. Dnia 05.06.1940 przewieziony do Mauthausen-Gusen. Zamordowany 24.09.1931 w Gusen.

Fiszka jeńca KL Dachau, Leon Malczewski

Vogelsang/Jastrzębniki

1. Bachocki Jan, ur. 25.01.1920, uczeń.  W momencie aresztowania miał zaledwie 19 lat.  Jak każdy młody człowiek miał plany i marzenia, kochał przyrodę, grał na instrumentach, między innymi na pianinie, akordeonie, był uczniem liceum pedagogicznego w Krotoszynie, chciał zostać nauczycielem. Przed wybuchem wojny zdążył skończyć pierwszą klasę. Aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr obozowy w Dachau 6273. Dnia 05.06.1940 przewieziony do Mauthausen-Gusen, wyzwolony 05.05.1945. Jako jeden z nielicznych przebywających od początku tj. od 1940 w obozie Gusen I przeżył 5 lat obozowej gehenny. Jan w momencie wyzwalania obozu miał dopiero 24 lata, ale z powodu wycieńczenia organizmu nie był w stanie samodzielnie odbyć drogi do domu. Do Austrii przyjechała po niego matka i siostra. Zamieszkał w Łodzi, pracował  w fabryce włókienniczej.

2. Bachocki Stefan. Urodził się 29.08.1885 w Policku koło Konina, mieszkał w Jastrzębnikach 33, działacz społeczny i polityczny, członek komitetu gminnego Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, kupiec. W dniu 9.02.1940 sklep, źródło utrzymania rodziny, został zarekwirowany. Na majątek Bachockich, była już chętna niemiecka rodzina. Zachował się niezwykły dokument sporządzony w dniu 03.08.1941 tzw. Bescheinigung, który potwierdza fakt przejęcia sklepu przez Niemkę lub folksdojczkę Olgę Henke. Kupcy stanowili zagrożenie dla Niemców z powodu ruchliwości i samodzielności w działaniu Na liście proskrypcyjnej napisano o nim: Rozprzestrzenia nieprawdziwe plotki. Odbywa potajemne spotkania. Zachodzi podejrzenie, że słucha zagranicznych rozgłośni. Zachowuje się bezczelnie.  Aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau. Nr obozowy w Dachau 6274. Dnia 05.06.1940 przewieziony do Mauthausen-Gusen, zamordowany 13.11.1940 w Gusen.

3. Baranowski Józef. Urodził się 23.02.1911 w Opatówku, zam. Jastrzębniki. Pracował w urzędzie gminy jako pomocnik sekretarza gminy. Został aresztowany 15.04.1940. W dniu 26.04.1940 deportowany do obozu koncentracyjnego Dachau jako więzień polityczny, gdzie otrzymał numer jeniecki Dachau 6079. Dnia 05.06.1940 przewieziony do obozu Mauthausen – Gusen, zamordowany 24.03.1941 w obozie koncentracyjnym Gusen.

4. Gajda Jan, ur. 30.10.1911, nauczyciel. Na liście proskrypcyjnej napisano o nim: Często widywany w towarzystwie Bachockich ojca i syna. Przypuszczalnie należał do organizacji. Aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau. Nr obozowy w Dachau 6272. Dnia 05.06.1940 przewieziony do Mauthausen-Gusen. Wyzwolony w Dachau. 

5. Kolański Witold, ur.15.I.1905, nauczyciel, kierownik szkoły w Rychnowie, oficer rezerwy, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr obozowy w Dachau 6270. Dnia 05.06.1940 przewieziony do Mauthausen-Gusen. Zamordowany 15.11.1941 w Gusen. Ur. 15.01.1905 w Tykadłowie, nauczyciel. Niemcy sporządzili o nim następującą notatkę na liście proskrypcyjnej: „Był oficerem rezerwy. W czasach przedwojennych bardzo podburzał przeciwko Niemcom. Dziś jeszcze należy do wiodących mężczyzn we wsi”. W księdze protokołów i członków Komitetu Gminnego Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem w Jastrzębnikach[Archiwum Państwowe w Kaliszu, Zespół: Starostwo Powiatowe, Księga protokołów i członków Komitetu Gminnego B.B.W.R. w Jastrzębnikach, Sygnatura11/3/0/3/169] 

Witold Kolański  figuruje jako członek tej organizacji i sekretarz Oddziału Związku Rezerwistów w Pamięcinie. W kartotece obozowej Dachau podano że urodził się w Weizenfelde - tak od 1939 roku Niemcy nazwali Tykadłów, a w 1943 roku przemianowali ją na  Weizenort. Weizen to po niemiecku pszenica, a Ort miejscowość. Mieszkał w Pamięcinie, niem. Kleinenten. Aresztowany 15.04.1940. W dniu przybycia do Dachau tj. 26.04.1940 otrzymał numer jeniecki 6270.

6. Proce Jan, ur. 02.11.1907, nauczyciel, zam. Zagorzyn. Na liście proskrypcyjnej napisano o nim: Politycznie podejrzany. Prawdopodobnie bierze udział w potajemnych spotkaniach. Wiodąca postać we wsi. Aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau. Nr obozowy w Dachau 6078. Dnia 05.06.1940 przewieziony do Mauthausen-Gusen. 

W Jastrzębnikach podczas tej samej akcji 15.04.1940 zostały aresztowane jeszcze inne osoby, których na omawianej przez mnie liście nie ma:

- Ginalski Jan, ur. 24.06.1885 w Jastrzębnikach, działacza społecznego i politycznego. Był podwójcim oraz wójtem gminy, rolnikiem. Należał do Stronnictwa Narodowego, Związku Strzeleckiego, był członkiem PCK oraz Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej (LOPP). Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej była jedną z wielu organizacji działających w okresie międzywojennym. LOPP była w okresie swej działalności dotowana z klasy miejskiej. Szkoliła mieszkańców w zakresie najprostszych form obrony przeciwgazowej i przeciwlotniczej, zachęcała do zakupu masek przeciwgazowych. Organizacja z całą pewnością przyczyniła się do wzrostu aktywności społecznej mieszkańców. Dnia 06.05.1940 przewieziony do Dachau, gdzie otrzymał nr obozowy 8239. W dniu 26.06.1940 został przewieziony do Mauthausen. Zamordowany 12.03.1941.

Lisków/Schondorf

Na liście znalazło się 12 liskowian. Lista mieszkańców Liskowa zawiera przede wszystkim nazwiska współpracowników ks. Blizińskiego.

1. Górski [na liście: Gurski] Edward, ur. 25.09.1895, urzędnik, księgowy, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6061, przewieziony do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940. Zamordowany 11.02.1941 w Gusen.

Fiszka jeńca KL Dachau Edwarda Górskiego

2. Mellerowicz Bolesław, ur. 23.07.1894, prawnik, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr obozowy w Dachau 6252, 05.06.1940 przewieziony do Mauthausen. Na liście proskrypcyjnej napisano o nim: Przed ewakuacją Kalisza uciekł tutaj, przesiaduje u miejscowej ludności, należy założyć, że rozsiewa nieprawdziwe plotki, obecnie bez pracy. Więcej o B. Mellerowiczu tutaj

3. Niewiadomski Ludwik, ur. 21.09.1897 Ostrowice, zam. Lisków, urzędnik, księgowy, żonaty, 3 dzieci, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau 26.04.1940, nr w Dachau 6250, 05.06.1940 przewieziony do Mauthausen-Gusen. Zamordowany 16.04.1941.

4. Pleśnier [ na liście: Pleschnier] Józef, stolarz, brak informacji.

5. Pyrek Marcin, ur.15.10.1906, nauczyciel, podczas oczekiwania jeńców na dworcu został rozpoznany przez byłego ucznia, Niemca i wycofany z transportu jeńców do Dachau, wysiedlony jesienią 1940, powrócił do Liskowa w 1945.

6. Rakowski Antoni, ur. 31.03.1918, zam. Zakrzyn, nauczyciel, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6249, przewieziony do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940, zamordowany 09.10.1941 w Gusen.

Fiszka z obozu Dachau
Antoniego Rakowskiego (1918-1941)

7. Rutecki [na liście: Rudezki] Marcin, ur. 26.08.1891 w Goszczanowie, mieszkał w Liskowie, rzeźnik/kupiec, żonaty, 5 dzieci, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6060, przewieziony do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940. Jego zawód sprawia, że obcuje z dużą ilością ludzi i może szerzyć propagandę, zm.12.IV.1941 w Gusen.

8. Sprusiński Kazimierz, ur. 27.03.1894 w Warszawie, żonaty, 2 dzieci, kierownik Szkoły Hodowlanej, b. kierownik kursów mleczarskich, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau 26.04.1940, nr w Dachau 6062, przewieziony do KL Mauthausen-Gusen 05.06.1940, na liście proskrypcyjnej napisano: Jeszcze dzisiaj ma wielki wpływ na mieszkańców. Był członkiem polskiej partii narodowej i razem ze zbiegłym duchownym Blizińskim podjudzał ludność przeciwko niemieckości, zm. 26.09.1940.

9. Szewczyk Antoni, ur. 16.07.1892, żonaty, 8 dzieci, księgowy, kierownik kasy Stefczyka; ma wielki wpływ na Polaków i zalicza się do miejscowej inteligencji, nie może się pogodzić z obecną sytuacją, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6059, przewieziony do KL Mauthausen-Gusen  05.06.1940, zm. 6.09.1940.

10. Szewczyk [na liście: Szwezyk] Roman, ur.1 0.08.1894, żonaty, 4 dzieci, urzędnik, kierownik spółdzielni; Fanatyczny Polak, który również dzisiaj ma wielki wpływ na mieszkańców, należy do kręgów inteligencji i często wyraża nadzieję, że Polacy znów będą panami w kraju, w Dachau nr 6038, 13.12.1940 deportowany do Auschwitz, zm. 28.III.1941 w Auschwitz.

11.Tomczak Antoni, ur. 9.V.1907, nauczyciel, kierownik szkoły w Koźlątkowie i Zakrzynie; aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6247; 5.VI.1940 przewieziony do Mauthausen, nr obozowy 4697; zm. w Gusen 3.V.1941.

12. Woźniak Władysław, nauczyciel z Małgowa; brak informacji.

13. Wojciechowski Zygmunt, nauczyciel, wraz z żoną Michaliną wysiedlony do Strzałkowa.

Inteligencja liskowska została aresztowana w tym samym dniu, podczas tej samej akcji, co opatowska, tj. 15.04.1940 roku. Należy do tego dodać osoby przypisane do listy z nazwiskami z Opatówka, jak na przykład pracujący i mieszkający w Liskowie Zygmunt Gadzinowski, sekretarz tamtejszej gminy.

 Iwanowice/Feldenrode, Morawki; Staw/Teichen:

1. Cichy Władysław, ur. 01.11.1912, Za. Iwanowice, ul. Kościelna 13, piekarz, wolny, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6106; Cytat z listy proskrypcyjnej: prawdopodobnie bierze udział w tajnych spotkaniach, bierze czynny udział w kampaniach jątrzenia organizatorów, jest przeszkoda w pracy w tym kręgu, 5.06.1940 przewieziony do Mauthausen.

Fiszka jeńca KL Dachau Wł. Cichego

2. Figas Józef, żonaty, zam. Piegonisko; brak informacji.

3. Grzelak Józef, ur. 1898, Szczytniki/Spitzenhagen, krawiec, żonaty, 2 dzieci, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6297; przeciwnik niemieckości, tam gdzie mógł, szkodził folksdojczom, przeniesiony 23.I.1941 do obozu Neuengamme; zm.15.04.1941.

4. Kałużny Józef, ur. 8.VII.1901, rolnik, wolny, zam. Sendzimirowice; aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6072.

5. Karczewski Stefan; ur. 14.04.1900, Kuczewola, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6298, przewieziony do Sachsenhausen; Cytat z listy proskrypcyjnej: organizator niebezpiecznych elementów we wsi i fanatyczny Polak.

6. Kieleszewski Józef [w Dachau jako Kieliszewski; na liście: Kierliszewski], ur. 14.04.1898 w Choczu, zam. Staw, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6257, urzędnik, żonaty. Cytat z listy proskrypcyjnej: politycznie wiodąca osoba, sekretarz w Stawie, odbywa w domu potajemne spotkania. Zamordowany 01.04.1941 w Gusen.

Fiszka jeńca Dachau, sekretarza gminy Staw
Kieleszewskiego Józefa

7.Goleszyński [na liście: Coleszynski] Franciszek, ur. 11.10.1903, rzeźnik, rolnik. zam. Staw nr 5, wolny; aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau. Zamordowany 31.10.1941 w Gusen.

8. Kostowski Edmund, ur.19.11.1894, rolnik, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6296, 05.06.1940 przewieziony do KL Mauthausen Gusen; wiodący członek polskiej partii narodowej; zm.19.I.1942.

9. Kubacki Józef, ur. 5.05.1901, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6103, przewieziony do Mauthausen-Gusen. Zamordowany. 21.04.1942.

10. Kurczewski Jan [na liście: Johann], zam. Sobiesęki, kowal; brak informacji.

11. Maczyński [na liście: Monczynski] Bronisław, ur. 02.02.1902, urzędnik pocztowy, żonaty, 2 dzieci, Cytat z listy proskrypcyjnej: organizator niebezpiecznych dla państwa Polaków; aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr obozowy w Dachau 6108, 5.06.1940 przewieziony do Mauthausen-Gusen. Zamordowany 10.12.1941 w Hartheim.

12. Mróz Michał, ur.24.09.1886, żonaty, 2 dzieci, zam. Kociołki, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6082, 5.VI.1940 przewieziony do KL Mauthausen-Gusen. Zamordowany 19.IV.1941.

13. Musiałowicz Stanisław, ur. w Łodzi 11.02.1914, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6260, 5.06.1940 przewieziony do Mauthausen-Gusen; opisany jako fanatyczny Polak, który nie boi się w widoczny sposób prezentować swojej nienawiści wobec wszystkiego, co niemieckie. Podburza potajemnie przeciwko niemieckości i jest przeszkodą w procesie tworzenia(…). Zamordowany 25.I.1941.

14. Obszala [na liście: Opszala] Jan, ur. 23.06.1906 Chojno/k. Szczytnik, rzeźnik, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6104; wykonując swój zawód, obcuje z dużym kręgiem ludności, ma możliwość działania jako łącznik, i rozpowszechniania krążących plotek. Jego polityczne nastawienie [do niemieckości] jest negatywne; 03.09.1940 przewieziony do Sachsenhausen, nr więźnia 31683. Zamordowany 31.01.1941.

15. Owczarek Władysław [na liście: Onczarek], ur. 21.11.1903, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6294, nauczyciel z Joanki, wolny; odgrywa wiodącą rolę we wsi, jego zdolności organizacyjne łatwo mogą doprowadzić do powstania ruchu oporu; przewieziony do Mauthausen. Zamordowany 19.08.1941 w Hartheim.

16. Piekarski Johann, ur. 25.01.1902, restaurator, 1 dziecko, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6107, 5.VI.1940, przewieziony do Mauthausen-Gusen. Zamordowany 21.07.1941.

17. Schmidewicz Anton, Niemiecka Wieś; brak informacji.

18. Tomaszewski Marian, ur. 01.02.1909, wolny, rolnik, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, 29.IV.19.41 przywieziony do KL Neuengamme, nr 24775, wyzwolony w Dachau.

19. Twora [na liście: Tworo] Józef, ur.10.01.1895, Morawki, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6071, 5.VI.1940 przewieziony do KL Mauthausen-Gusen. Zamordowany 06.VIII.1941.

20. Wiecharski Michał, robotnik, żonaty, 2 dzieci; brak informacji.

21. Wierzbicki Stanisław, rolnik, żonaty, 2 dzieci; Cytat z listy proskrypcyjnej: jako przewodniczący Związku Rezerwistów już przed wojną jątrzył przeciwko niemieckiemu narodowi i wyrządził wiele szkód, należy go uważać za jednego z najniebezpieczniejszych we wsi; brak informacji.

22. Wolny Czesław, ur. 14.09.1902, rolnik, żonaty, 2 dzieci, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6299, 5.VI.1940 przewieziony do KL Mauthausen; fanatyczny Polak; zm.14.11.1941.

Ceków/Treuensiegen:

O akcji inteligencja w Cekowie tutaj

1. Durski Józef; brak inf.

2. Pietrzak [na liście: Piatrzok] Josef, ur. 28.02.1905, rolnik, zam. Stropieszyn/Fasanenteich, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6235, przewieziony 13.12.1940 do KL Buchenwald.

3. Grobelny Edmund, ur. 23.03.1894, zam. Poroże Stare (obecnie gmina Malanów) aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6101, dn. 03.09.1940 przewieziony do KL Sachsenhausen.

4. Marek Józef, żonaty, 2 dzieci, Karczemka [na liście: Carzemka]; brak inf.

5. Szustak Józef, ur.19.03.1886, rakarz, Karczemka nr 4, lub Prażuchy Nowe ( Źródło: ks. Piotr Jaroszkiewicz, Historia parafii Kosmów, Wyd. GBP w Cekowie-Kolonii, 2022, s. 90) żonaty, 5 dzieci, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6286, zamordowany 06.03.1941.

6. Waszak [na liście: Waschak] Józef I, z Kosmowa - Paździerowca, rolnik, ur. 13.01.1901, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6092, zamordowany 07.01.1941 w Dachau. Krewny Waszaka Józefa II, ur. 19.03.1915, Kosmów. 

Fiszka z Dachau  Waszak Józef II, ur. 19.03.1915,
syn Tomasza i Marii z d. Kowalska,
 Kosmów 10, rolnik, żonaty z Józefiną Garczarek,
aresztowany 15.04.1940

7. Waszak [na liście: Waschak] Józef II, ur. 19.03.1915, syn Tomasza i Marianny z d. Kowalska, Kosmów 10, rolnik, żonaty z Józefiną Garczarek, aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6056, wyzwolony w Dachau. O obu zanotowano: najostrzejszy przeciwnik w okręgu. Był ofiarą niemieckich eksperymentów pseudomedycznych. (Źródło: Pełnomocnik Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej ds. Pomocy Finansowej dla Ofiar Pseudomedycznych Eksperymentów w Hitlerowskich Obozach Koncentracyjnych 1972-1987, GK 927/2487 IPN). Przeżył. (Mieszkał w sąsiedztwie plebanii w Kosmowie. Źródło: ks. Piotr Jaroszkiewicz, Historia parafii Kosmów, Wyd. GBP w Cekowie-Kolonii, 2022, s.90)

Był jeszcze trzeci Józef Waszak, ale nie ma go na liście. Urodził się 19.06.1878. Rolnik z Kosmowa. Deportowany do Dachau 06.05.1940, numer 8254 Zamordowany 22.10.1940 w Dachau. Pochowany na cmentarzu München Perlacher Forst.

Blizanów/Schrammhausen

Jeśli chodzi o Blizanów napisałam książkę: "Akcja Gestapo przeciwko polskiej inteligencji na terenie gminy Blizanów. Aresztowani i deportowani do obozów koncentracyjnych w III Rzeszy w kwietniu 1940"

Na liście proskrypcyjnej znaleźli się:

1. Choroszyński Tadeusz, ur. 15.04.1911 w Sieradzu, chemik, nr w Dachau 6088, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, 5.06.1940 przewieziony do KL Mauthausen.

2. Fic [na liście: Fitz] Józef, ur. 20.III.1905, zam. Piskory, rolnik, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6281, przewieziony do Sachsenhausen nr 31338, zm.27.I.1944.

3. Jabłoński Franciszek, ur. 30.09.1901, nauczyciel, nr w Dachau 6085; Cytat z listy proskrypcyjnej: za czasów przedwojennych nie stwierdzono niczego politycznie niewłaściwego, jednak podejrzewa się, że wykorzystuje swoje stanowisko, aby mieć wiodącą rolę w tajnych spotkaniach ludności polskiej; aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, 5.06.1940 przewieziony do KL Gusen, zm. 27.09.1941.

4. Kuczyński Klemens, duchowny, Piątek Wielki/Freienhalde, ur. 22.X.1899; Cytat z listy proskrypcyjnej: wykorzystuje urząd do politycznej propagandy, podejrzewa się, że słucha zagranicznych radiostacji i niepokoi ludność nieprawdziwymi plotkami. Pozostawienie go na urzędzie jest niemożliwe; transport do Dachau w grupie księży 30.X.1941, nr obozowy 28346, zm. w Dachau 02.11.1942.

5. Michalski Józef, ur.17.11.1893, rolnik, żonaty, 1 dziecko, nr w Dachau 6282, zam. Lipe, 30.08.1940 transport do KL Sachsenhausen; Cytat z listy proskrypcyjnej: podejrzewa się, że organizuje tajne spotkania, sprzeciwia się policyjnym zarządzeniom. Pozostawienie go we wsi łatwo mogłoby doprowadzić do powstania ruchu oporu.

6. Pakulski Władysław, ur. 2.12.1893, Janków/Janungen, rzeźnik, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6090, zamordowany 01.06.1940. O Pakulskim i Bachockim tutaj.

7. Raciszewski [na liście: Racieszewski] Roman, [na liście: Racieszewski] Urodził się 15.05.1902 w Suwałkach, zam. w Brudzewie, leśniczy. Na liście proskrypcyjnej sporządzono o nim następująca charakterystykę: „W jego domu odbywają się spotkania, długo ponad wyznaczoną godzinę policyjną. Podawane przez niego usprawiedliwienia są nieprzekonywujące. Zadaje się z przestępcą skazanym już przez Sąd Specjalny, co każe uznać go za element politycznie niebezpieczny”. Aresztowany 15.04.1940. Dnia 26.04.1940 wraz z pozostałymi z listy proskrypcyjnej przewieziony do obozu Dachau, gdzie otrzymał numer jeniecki 6280. W dniu 06.06.1940 został deportowany do obozu koncentracyjnego Mauthausen – Gusen, numer jeniecki 4437. Na stronie programu Instytutu Pamięci Narodowej www.straty.pl znajduje się informacja, że został zamordowany w Gusen 09.04.1941 na bloku 1.

8. Rezler [na liście: Roessler] Ryszard. Na liście: Rössler; strona www.straty.pl podaje jeszcze inną pisownię nazwiska – Resler. Urodził się 06.07.1897 w Kaliszu, był nauczycielem w Brudzewie, mieszkał na terenie szkoły. Od 1933 pełnił funkcję sekretarza lokalnych struktur Związku Strzeleckiego. Spis osobowy Zarządu Oddziału związku zawiera informację, że w 1935 był prezesem Pododdziału Lipe i tamże zamieszkiwał. W czasie wyborów w 1935 pełnił funkcję przewodniczącego komisji wyborczej, lokal głosowania mieścił się w szkole. Jego zastępcą w komisji był Antoni Gabrysiak z Korabia. Aresztowany, jak wszyscy z listy proskrypcyjnej w dniu 15.04.1940. Dnia 26.04.1940 wraz z pozostałymi przewieziony do obozu koncentracyjnego Dachau, gdzie otrzymał numer jeniecki 6086. W dniu 05.06.1940 został deportowany do obozu koncentracyjnego Mauthausen – Gusen, gdzie został zamordowany 11.12.1940.

9. Rosiak Leon, z Jankowa, ur.25.10.1902r., inżynier, żonaty, 1 dziecko, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6087, 3.09.1940 przewieziony do KL Sachsenhausen, gdzie został zamordowany 07.05.1941.

10. Ruciński [na liście: Ruczynski] Roman. [na liście: Ruczynski], strona www.straty.pl także podaje pisownię nazwiska – Ruczynski, cyfrowa księga zmarłych obozu Mauthausen Gusen podaje z kolei nazwisko Ruczyński. Urodził się 03.08.1887 w Szymanowicach (syn Jana i Marianny z d. Sobczak), rolnik. Do wybuchu wojny 1939 był wójtem gminy Brudzew. Miał 8 dzieci. Umieszczony na liście proskrypcyjnej i aresztowany 15.04.1940. Jako miejsce zamieszkania w kartotece obozowej Dachau podano Blizanów. W dniu 26.04.1940 został deportowany do obozu koncentracyjnego Dachau, gdzie otrzymał numer jeniecki 6089. Dnia 05.06.1940 przewieziony do obozu Mauthausen – Gusen, tam został zamordowany 03.04.1941. Z obozu przysłano rodzinie urnę z prochami, został pochowany na cmentarzu w Blizanowie. O tym, że był osobą niezwykle zasłużoną dla gminy oraz jej mieszkańców i cieszył się wielkim autorytetem świadczy jego charakterystyka sporządzona przez Niemców na liście proskrypcyjnej: „Jako były wójt (niem. – Amtsvorsteher) ma duże zasługi w polonizowaniu tego okręgu. Zasłużył na nienawiść tutejszych folksdojczów przez preferowanie polskiej ludności. Podejrzewany o sianie jątrzącej propagandy i branie udziału w tajnych spotkaniach. Jest bardzo inteligentny i dysponuje wielkimi wpływami”. Urzędnicy tacy jak Ruciński, ze względu na autorytet społeczny, znaleźli się w kręgu osób, które miała objąć akcja „Inteligencja”. Dla Polaka autorytetem miał być tylko Niemiec, Polacy pretendujący do tej roli mieli zostać zlikwidowani.

11. Wierzbicki Leon, duchowny katolicki; Urodził się 07.02.1891, od 1936 był proboszczem w Brudzewie. Przy nazwisku księdza na liście proskrypcyjnej znajduje się adnotacja, że należy przyjąć taką samą charakterystykę, jak w przypadku księdza Kuczyńskiego, czyli że „przed wojną był podżegaczem przeciwko niemieckości, który swój urząd wykorzystywał do jątrzycielskiej propagandy”. Podejrzewano go, że słucha zagranicznych radiostacji i niepokoi ludność nieprawdziwymi plotkami. Pozostawienie go na urzędzie uznano za niemożliwe. Zanim Niemcy przystąpili do aresztowania, księdzu udało się ukryć w klasztorze w Łowiczu. O dalszych losach księdza czytamy na stronie Bernardynek Łowickich: „(…) do nas przyjechał ks. Leon Wierzbicki spod Kalisza, który również był uchodźcą z terenów zabranych przez Niemców. W tymże czasie wielu innych kapłanów znajdowało u nas schronienie, gdyż los przerzucał ich na drugą stronę granicy, gdzie w centralnej Polsce mogli jeszcze jako tako pracować na różnych placówkach” (Kronika Bernardynek. Ksiądz powrócił w 1947 do kościoła w Pamięcinie. Zmarł 06.06.1980. Grób ks. Wierzbickiego znajduje się na tamtejszym cmentarzu.

12. Wrzesiński Józef, ur. 20.VI.1892, 1 dziecko, nauczyciel; nr w Dachau 6081; należy do wiodących mężczyzn we wsi, ma reputację organizatora wrogich wobec państwa Polaków; 5.VI.1940 przewieziony do KL Mauthausen, zamordowany 01.05.1941.

Podczas tej samej akcji w Brudzewie żandarmi aresztowali jeszcze Stanisława Rosickiego (nie ma go na liście). Urodził się 13.11.1897 w Brudzewie, w kartotece obozu Dachau zapisano adres Ring 83. W obozie dostał numer 5975. W dniu 05.06.1940 przewieziony do obozu koncentracyjnego Mauthausen – Gusen, tam zamordowany 04.02.1941. Był rzeźnikiem, a Niemcy chcieli odciąć Polaków od żywności. Często też lokalnym konfidentom zależało na przejęciu majątku Polaka.

Błaszki/Schwarzau

1.  Antczak Alois, handlarz; brak informacji.

2. Bonkowski Kazimierz, urzędnik; prezes Tow. Gimn. Sokół w Błaszkach, Cytat z listy proskrypcyjnej: wiodąca politycznie postać, podżegacz przeciw niemieckości; brak informacji.

3. Kotkowski Tomasz, ur. 02.12.1886, rzeźnik, żonaty, 3 dzieci, zam. przy ulicy Kaliskiej 9, aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6266, 05.06.1940 przewieziony do Mauthausen-Gusen, zamordowany 02.12.1940 w Gusen.

4. Puchalski Stefan, ur. 04.01.1904 Warszawa, notariusz (niem. Notariatskanzlist), 3 dzieci, aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6077, 05.06.1940 przewieziony do Mauthausen-Gusen, scharakteryzowany jako: fanatyczny Polak, którego podejrzewa się, że kontaktuje się z innymi z kręgów inteligenckich, zamordowany 1940.

5. Szarras Tadeusz, ur. 02.04.1901 Piętno (wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie tureckim, w gminie Tuliszków), wiceburmistrz, zam. Plac Główny 24 (niem. Hauptplatz), żonaty, 3 dzieci. Cytat z listy proskrypcyjnej: organizator i propagandzista, podejrzewany o tajne spotkania; aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6267, 05.06.1940 przewieziony do Mauthausen-Gusen, zamordowany 09.10.1940.

Fiszka jeńca Dachu, Tadeusz Szarras

Aresztowany został też:

- Borkowski Józef, ur. 02.11.1901. Zam. Rynek Gł. 34. 26.04.1940 deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6269. Zona Wł. Borkowska. 

- Borkowski Stanisław, ur. 16.11.1903, syn Józefa, wolny. Zam. Rynek Gł. 34. Siostra Melania Pawlak.  26.04.1940 deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6268. Wyzwolony w Dachau.

Kamień/Steinhofen

1. Gałęzewski [na liście: Galenziewski] Tadeusz, ur.18.11.1912 Strzelno, urzędnik pocztowy, aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6254, 05.06.1940 przewieziony do Mauthausen-Gusen; zamordowany 07.03.1941.

2. Janiak Stanisław [w Dachau zapisany jako Władysław], ur. 26.10.1918, zam. Krzyżówki, aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6256.

Fiszka jeńca Dachu, Stanisława Janiaka

3. Jędrasiak [na liście: Jendrasiak] Stanisław, zam. Kuszyn; ur. 07.04.1921, robotnik, aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau nr w Dachau 6279, przeniesiony do Mauthausen.

4. Jędrasiak [na liście: Jendrasiak] Wojciech, ur. 21.03.1911 Petryki, zam. Kuszyn, żonaty z Reginą z d. Wojtkowiak, rolnik, aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau  zapisany w księdze Dachau jako Adalbert nr obozowy 6278, zam. Kuszyn, wyzwolony w Dachau.

5. Kowalczyk [na liście: Kowalschik] Ignacy, ur. 06.07.1911, zam. Kuszyn, rolnik, wolny, aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6277.

6. Kozłowski Kazimierz, ur.17.07.1917, zam. Podborów; nr obozowy w Auschwitz 194672, zm. 25.04.1945 w Auschwitz.

7. Kuś Stanisław, ur. 15.05.1917 w Plewni, rolnik, zam. Kuszyn; aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau, oznaczony numerem 6083, 05.06.1940 przeniesiony do KL Mauthausen-Gusen.

8. Leśniewski Marian, ur. 12.05.1895 Wróblew, oficer, zam. Krzyżówki, żonaty, 2 dzieci, aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6255.

9. Lipowski Marian, ur. 16.07.1899, listonosz, zam. Kamień, 2 dzieci, aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau  nr obozowy Dachau 14607, zm. 17.02.1942 w Hartheim.

10. Marcinkowski Józef, ur. 20.01.1920, zam. Kuszyn, robotnik, aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau nr w Dachau 6084, 13.12.1940 transport do Auschwitz.

11. Mikołajczyk Stanisław, ur. 22.03.1908, urzędnik, aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau nr w Dachau 6065, 05.06.1940 przewieziony do Mauthausen-Gusen, zm.16.03.1941.

12. Przywarczyk Stefan, ur. 21.08.1913, zam. Dębe, aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6066, 05.06.1940 przewieziony do Mauthausen, zginął 25.07.1944 podczas amerykańskiego nalotu na Linz. Więcej tutaj: Wirtualne Muzeum. Historia w sepii. : Stefan Przywarczyk ofiara akcji "Inteligencja" ( 21.08.1913 Dębe - 25.07.1944 Linz)

13. Rosiński [na liście: Rozinski] Andrzej, ur. 06.11.1902, zam. Dębe, szewc, aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6067, wyzwolony w Dachau, po wojnie mieszkał w Kaliszu. Więcej tutaj: Wirtualne Muzeum. Historia w sepii. : Rosiński  Andrzej (1902 – 1952) ze wsi Dębe. Ofiara akcji "Inteligencja".

14. Tomczak Antoni, ur. 09.05.1907, zam. Koźlątków, nauczyciel, aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau,  nr w Dachau 6247; zm. w Gusen 3.05.1941.

15. Wolniaczyk [na liście: Wolnadschik ] Władysław, zam. Kuszyn, rzeźnik; brak informacji.

16. Wołoszyński [na liście: Woschinski] Zygmunt, ur. 11.12.1902, 1 dziecko, rzeźnik, aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6068, wyzwolony w Dachau.

17. Zawodziński Roman, ur. 04.02.1909 Adamów, kierownik szkoły w Kamieniu, aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau, nr obozowy w Dachau 6253; zm. 21.04.1941 w Gusen.

Godziesze Wielkie/Hohenfelde

1. Gałyga [ na liście: Galyga] Józef, ur. 09.03.1915 w Warszawie, mechanik, aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau nr w Dachau 6276, 03.09.1940 przewieziony do Sachsenhausen 03.09.1940, nr 31682, zamordowany 09.04.1942.

2. Kosiński Bronisław, aptekarz, ur. 26.07.1886 w Wilnie, żonaty, 1 dziecko, deportowany 26.04.1940 do KL Dachau, nr w Dachau 6054, przewieziony 05.06.1940 do KL Mauthausen-Gusen; zm. 17.06.1941.

3. Kuszewski Stanisław, lekarz; brak informacji.

4. Nawrocki Czesław, nauczyciel, Wola Droszewska, 1 dziecko, brak informacji.

5. Nowicki Czesław, urzędnik, wdowiec, 1 dziecko, przed wojną sekretarz gminy; brak informacji.

6. Pawłowski? [na liście: Pawtawski] Stefan, nauczyciel; brak informacji.

7.Taczała Andrzej, ur.15.10.1904, nauczyciel, Wola Droszewska; aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6991, 5.VI.1940 przewieziony do Mauthausen-Gusen, zm. 7.12.1941.

8.Wąsowicz [ na liście: Wansowicz] Stanisław, ur.1.11.1910 Kamieńsk, zam. Godziesze Wielkie/Hohenfelde, urzędnik pocztowy, stanu wolnego, sekretarz zarządu oddziału Związku Strzeleckiego od 1937, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr w Dachau 6275. W dniu  05.06.1940 przewieziony do Mauthausen-Gusen. Zamordowany 29.11.1941.

Fiszka z obozu Dachau
Tadeusza Wojciszewskiego(1897-1940)
 

9.Wojciszewski Tadeusz [na liście: Wojenszewski], ur. 14.11.1897 Walichnowy, s. Stanisława i Marianny z d. Kluga. Żonaty, 3 dzieci. Nauczyciel. Na liście napisano o nim: prawdopodobnie bierze udział w tajnych zebraniach. W Dachau otrzymał numer jeniecki 6284, w Mauthausen Gusen znalazł się 05.06.1940. Zamordowany 07.09.1940. W 1917 kierował Komendą Lokalną POW nr 6 w Ganie, gm. Praszka, woj. opolskie [Lech Mastalski, Polska Organizacja Wojskowa Okręg Częstochowsko-Wieluński Va/IX 1915-1918, Częstochowa 2020, s.526]. Komendantami lokalnymi zostawali ochotnicy wyróżniający się spośród miejscowej ludności odwagą i inteligencją, każdy z nich musiał ukończyć kurs szkoły podoficerskiej. Za działalność niepodległościową odznaczony Krzyżem Niepodległości [Ogłoszenie w Monitorze Polskim nr 260 (10.11.1931)], ustanowionym rozporządzeniem Prezydenta RP z dnia 29 października 1930 roku o Krzyżu i Medalu Niepodległości. Odznaczeniem tym uhonorowano osoby, które zasłużyły się czynnie dla niepodległości Polski w okresie przed wojną światową lub podczas jej trwania oraz w okresie walk orężnych polskich w latach 1918–1921, z wyjątkiem wojny polsko-rosyjskiej na obszarze Polski. Był prezesem Oddziału Związku Strzeleckiego w Pamięcinie. W piśmie Zarządu Powiatowego Związku Strzeleckiego z dnia 20.11.1936 do Starostwa Powiatowego w Kaliszu odnajdujemy informację z prośbą o umieszczenie stowarzyszenia w rejestrze stowarzyszeń. Zarząd Powiatowy zatwierdził nowopowstały Oddział Związku Strzeleckiego w Pamięcinie pod nazwą Oddział Gminny Związku Strzeleckiego Pamięcin z siedzibą w Zagorzynie w dniu 19.01.1934. W skład zarządu w 1934 roku weszli Tadeusz Wojciszewski – prezes, członkowie: Jan Gajdecki, Piotr Klajber Jan Matyniak, wszyscy z Zagorzyna. Lokal Zarządu Oddziału mieścił się w szkole powszechnej w Zagorzynie, gmina Pamięcin.

Chocz/Petereshagen

Zastanawiające było dla mnie, dlaczego z małego Chocza aż tylu mieszkańców trafiło na listę. Okazało się, że Niemcy umieścili na niej duchownych ze znajdującego się tam kościoła i klasztoru. Jesienią 1940 roku gestapo dokonało konfiskaty świątyni i zabudowań klasztornych. W klasztorze umieszczono internat dziewcząt niemieckich z Berlina, których zadaniem było szycie bielizny i ubrań dla żołnierzy niemieckich. Franciszkanie wrócili do tego klasztoru w styczniu 1945 roku.

1. Dropik Aleksander, ur. 04.02.1899, Józefów, nr w Dachau 6259, 4 dzieci, rolnik; Cytat z listy proskrypcyjnej: Tutaj chodzi o najbardziej fanatycznego i niebezpiecznego Polaka we wsi. Przez swoje nienawistne przemowy sabotuje naszą pracę rozbudowy (państwa niemieckiego – przyp. aut.) i bez względu na liczne potomstwo i pozycję gospodarczą oraz gospodarczy status musi być koniecznie usunięty; zm. 11.05.1941w Gusen.

2. Chojak [na liście: Hojak] Stefan, ur. 09.01.1909, Józefów, żonaty, 1 dziecko, nr w Dachau 6258, przewieziony 3.09.1940 do Sachsenhausen, nr 31156; zm. 17.12.1940.

3. Ciupek Józef, franciszkanin, ur. 11.01.1896, nowicjat w zakonie rozpoczął 19.12.1928 w Wieluniu, zm.25.VIII1969

4. Czajczyński Władysław, ur. 27.06.1886, rolnik, nr w Dachau 6074, 5.06.1940 przewieziony do KL Mauthausen-Gusen, zm. 25.02.1941.

5. Dobrowolski Michał, Józefów, rolnik, żonaty, 1 dziecko; brak informacji.

6. Dyczkowski [na liście: Diczkowski] Antoni, ur. 11.06.1879, zam. Chocz, ul Senatorska 6, były burmistrz, żonaty, 2 dzieci; Cytat z listy proskrypcyjnej: Na skutek swojej wpływowej działalności ma możliwość wyrządzać wiele szkód niemieckiemu narodowi: zamordowany 28.03.1941.

7. Gawlik Johann, duchowny katolicki; brak informacji.

8. Gryglak Franciszek, ur.08.09.1910; zam. Brudzewek/Heidekrug, robotnik, żonaty; przywieziony do KL Auschwitz 2.5.1941 z więzienia w Łodzi, zm. 21.11.1941 w Auschwitz,

9. Chuchracki Józef (o. Dominik), aresztowany 18.VI.1942 w Krakowie, przybył do Auschwitz 30.IX.1942, zm. Leonberg k. Stuttgartu.

10. Kalinowicz Stanisław, ur. 02.05.1908, piekarz/robotnik, zam. Chocz, Rynek Gł. 35, deportowany 26.04.1940 do KL Dachau, nr w Dachau 6263; agent policji, prawdopodobnie czynny w tajnej służbie bezpieczeństwa, przeciwnik niemieckości, 05.06.1940 przewieziony do Mauthausen-Gusen.

11. Kazimierczak Stanisław, ur. 26.03.1899, zam. Kwileń/Annenrode, 3 dzieci, kowal, nr w Dachau 6073, 5.VI.1940 przewieziony do Mauthausen-Gusen; zm.20.II.1942.

12. Lach Józef, ur. 25.II.1906, duchowny katolicki, transport do Dachau w grupie księży 30.X.1941, nr 28400, wyzwolony w Dachau.

13. Marszewski [na liście: Marczewski] Leopold, ur.8.XI.1913, rolnik, wolny, nr obozowy w Dachau 6262, 05.06.1940 przewieziony do KL Mauthausen-Gusen; chodzi tu o niebezpiecznego, fanatycznego Polaka, który z powodu wrogiego nastawienia do Niemców został wydalony z Gotenhafen; zm. 21.XI.1940.

14. Nowak Franciszek, duchowny, ur.14.IX.1880, aresztowany 28.VIII.1940, przetrzymywany w więzieniu we Wronkach, następnie przewieziony do obozu koncentracyjnego KL Posen (Fort VII), gdzie zginął.

15. Perz Stanisław, ur.13.IV.1913, duchowny, nauczyciel religii w Choczu; od listopada 1940 do marca 1941 przebywał w Chorzowie; w latach 1941–1942 w Krakowie (prywatnie); następnie przeniósł się do klasztoru Prowincji Niepokalanego Poczęcia NMP w Opatowie (1942–1944).

16. Piechota Andrzej, ur. 19.01.1866, nauczyciel, Chocz 25, nr w Dachau 6265, 5.VI.1940 przewieziony do KL Mauthausen-Gusen, zm. 6.II.1941.

17. Urbaniak Konstantyn, ur. 17.XI.1891, 2 dzieci, blacharz, nr w Dachau 6070, 13.XII.1940 przewieziony do Auschwitz.

18. Urbański Roman, Jozefów, 3 dzieci, brak informacji.

Stawiszyn/Stavenshagen

O Stawiszynie przed wybuchem wojny można przeczytać tutaj: STAWISZYN W LATACH POPRZEDZAJĄCYCH WYBUCH II WOJNY ŚWIATOWEJ W 1939 I W CZASACH OKUPACJI HITLEROWSKIEJ 1939-1945

Długa jest lista osób umieszczonych w ramach "Akcji Inteligencja" na ocalałej liście wrogów Rzeszy i aresztowanych w dniu 15 kwietnia 1940 ze Stawiszyna. Na liście proskrypcyjnej znaleźli się:

 

1. Banaszkiewicz Feliks, ur. 14.04.1895 w Zbiersku, żonaty, 1 dziecko, kupiec, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr w Dachau 6246, 05.06.1940 przewieziony do KL Mauthausen-Gusen. Zamordowany 27.09.1941 w Gusen.

2. Bik Franciszek, ur.16.11.1908 w Krzemienicy, żonaty, 1 dziecko, nauczyciel, kierownik szkoły w Stawiszynie, zam. ul. Zamkowa 1, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr w Dachau 6052, 05.06.1940 przewieziony do KL Mauthausen-Gusen. 

Fiszka jeńca Dachau, Franciszek Bik

3. Bonzler Franciszek; rolnik, brak informacji.

4. Bryński Bronisław, ur. 26.08.1892 w Stawiszynie, nauczyciel, 4 dzieci, zam. Długa Wieś/Langenort, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr w Dachau 6055, 05.06.1940 przewieziony do KL Mauthausen-Gusen. Zamordowany 20.10.1940.

5. Danielczyk Józef, ur. 21.02.1910 w Stawiszynie, zam. ul. Szkolna 11, urzędnik, sekretarz gminy, wolny, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr jeńca w Dachau 6238, 05.06.1940 przewieziony do KL Mauthausen-Gusen. Zamordowany 20.08.1940.

6. Grala Konstanty, ur.19.10.1913, fryzjer, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr w Dachau 6243, wyzwolony w Dachau. Więcej o K.Grali tutaj.

7. Gulczyński Józef, ur. 03.12.1909 w Piątku Wielkim, rymarz, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940,  nr w Dachau 6046, wyzwolony w Dachau.

8. Hermann Stanisław, ur. 05.05.1888, nauczyciel Publicznej Szkoły Powszechnej w Stawiszynie, żonaty, 2 dzieci, aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6239, skąd 05.06.1940 przewieziony do Mauthausen-Gusen. Żona też była nauczycielką, po wojnie przeprowadziła się do Kalisza.

9. Janiszewski Kazimierz, ur. 26.01.1907 w Stawiszynie, zam. ul. Konińska 15, rolnik, 2 dzieci, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6043, zwolniony z obozu 18.09.1940. Żyje jeszcze córka Janiszewskiego, Krystyna, która spotkała się ze mną i opowiedziała wiele ciekawych historii o Stawiszynie w okresie wojennym i powojennym. Rodzina posiadała dom na ulicy Konińskiej 15, który wybudował jej dziadek Józef ur. 1867, ojciec Kazimierza, po powrocie z pracy w Stanach Zjedn. Byli rolnikami, Kazimierz kochał konie, prowadził hodowlę. Po wojnie został aresztowany przez UB, w piekarni Przybyła w Stawiszynie, gdzie zorganizowano zasadzkę 11.08.1949. Była to akcja skierowana przeciwko "prywatnej inicjatywie". Kazimierz dostarczał ziarno lub mąkę do piekarni. 2 tygodnie był przesłuchiwany na ulicy Jasnej w Kaliszu. Zmarł na skutek obrażeń zadanych przez ubeków 04.12.1949. Pochowany w Stawiszynie.

10. Kałużny Zacheusz, ur. 09.06.1911, bednarz, zajmował się wytwórstwem beczek drewnianych, balii. Po aresztowaniu wraz z pozostałymi deportowany do KL Dachau 26.04.1940, nr w Dachau 6049, zmarł na tyfus 19.04.1945.

11. Kobza Adam, posiadał aptekę w rynku, mieszkał w ładnej posiadłości  w Długiej Wsi, między dwoma stawami, przy szosie pleszewskiej. Miał syna Jana, który pracował u Koklana (tak podobno nazywał się stawiszyński treuhaender - powiernik niemiecki, który wysiedlał ludzi z majątków i obejmował nad nimi nadzór). Koklan pochodził z Osnabrueck. To on wysiedlił m.in. Kulasa, kierownika szkoły z ulicy Konińskiej. Drugi syn Adama Kobzy był farmaceutą.

12. Kołodziejczak Tomasz, ur. 06.12.1890 Kukułka, zam. Stawiszyn ul. Piłsudskiego 3, rolnik, żonaty, 3 dzieci, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr w Dachau 6290, 05.06.1940 przewieziony do KL Mauthausen-Gusen. Zamordowany 20.03.1941.

13. Konieczko Zygmunt, ur. 20.08.1897 Gruszczyn, zam. w Stawiszynie, Adolf Hitler Str. 17, kupiec, aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6244, skąd 05.06.1940 przewieziony do Mauthausen-Gusen. Zamordowany 17.08.1941. Po wojnie jego żona prowadziła sklep spożywczy z wdową po innym więźniu - Henryku Łowickim.

14. Kostera Franciszek, ur. 11.10.1902, syn Władysława i Marianny z d. Tomczyk, zam. ul. Toruńska 1, Żonaty, 3 dzieci; radny Rady Miejskiej miasta Stawiszyna, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau 26.04.1940, nr w Dachau 6051, zginął 18.03.1944 podczas pracy jako murarz w komandzie budowy sterowca Zeppelin we Friedrichshafen podczas nalotu.

15. Krokorski Władysław, Zbiersk/Vorwalde, urzędnik, wolny, brak inf.

16. Krzewski Edward, ur.10.12.1904, syn Józefa i Stanisławy z d. Kosińskiej, rymarz/siodlarz, zam. Piłsudskiego 11, żona Leokadia, aresztowany razem z bratem Józefem (poniżej), deportowany do KL Dachau 26.04.1940, nr w Dachau 6045, zamordowany w Hartheim 27.01.1942. Pochowany na cmentarzu w Monachium- Perlacher Forst.

17. Krzewski Józef, ur. 23.03.1914, urzędnik, radny Rady Miejskiej miasta Stawiszyna, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr w Dachau 6042, w dniu 05.06.1940 przewieziony do Mauthausen. Przeżył, po wojnie pracował na stanowisku kierowniczym w PDT w Kaliszu.

   Dowiedziałam się z opowiadania pani Krystyny Janiszewskiej, córki Kazimierza, że Krzewski wraz z innym więźniem ocalałym z obozu, Gulczyńskim, założył sklep w Stawiszynie, w którym zatrudniono wdowy po zamordowanych w obozach mieszkańcach Stawiszyna.  Sklep, na który mówiono "byłych więźniów" z galanterią i tekstyliami znajdował się na ulicy Kaliskiej

18. Kulas Władysław, ur. 16.10.1885 Trzcianka, zam. Stawiszyn, Szosa Konińska 1, nauczyciel, radny Rady Miejskiej miasta Stawiszyna, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr w Dachau 6237, 05.06.1940 przewieziony do KL Mauthausen-Gusen; Cytat z listy proskrypcyjnej: Członek partii narodowej, jego podżeganie łatwo może posłużyć do utworzenia ruchu oporu. Zamordowany 15.09.1940 w Gusen. 

19. Lipartowski Jan, ur. 25.12.1906 w Jaworznie, nauczyciel, zam. Dzierzbin / Waldrode?, żonaty, 1 dziecko, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr w Dachau 6053, 05.06.1940 przewieziony do KL Mauthausen-Gusen. Przeżył obóz, pochowany w Dzierzbinie.

20. Łowicki Henryk, ur. 08.07.1889, urzędnik,  burmistrz, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr w Dachau 6048; Cytat z listy proskrypcyjnej: jako były burmistrz ma duże zasługi w polonizowaniu tego rejonu. Był silnie politycznie aktywny, jego fanatyczna nienawiść i jątrząca propaganda przeciwko wszystkiemu, co niemieckie jest tu jeszcze w pamięci. Oczekuje, że wkrótce znowu będzie polskim burmistrzem; aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940. Więcej o Łowickim tutaj

21. Maczkowski Stefan, ur. 20.04.1917, syn Stanisława i Marianny z d. Kubiak, zam. Piłsudskiego 16, fryzjer, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr w Dachau 6241, wyzwolony w KL Dachau.

22. Mikusiński Lucjan, ur. 06.01.1906 w Stawiszynie, syn Felicjana i Pelagii z d. Fetter, zam. Stawiszyn, ul. Piłsudskiego 10, żonaty, 1 dziecko, siodlarz, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr w Dachau 6047, wyzwolony w Neustift. Przeżył obóz, tam zajmował się robieniem siodeł dla żandarmów, na nim również przeprowadzano eksperymenty pseudomedyczne. 

23. Napruszewski Józef, ur. 08.04.1909, właściciel drogerii, żonaty, 1 dziecko, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr w Dachau 6240, 05.06.1940 przewieziony do KL Mauthausen-Gusen. Zamordowany 13.04.1941. Duża rodzina mieszka w Stawiszynie.

24. Sobczak Stanisław, ur. 27.09.1906, zam. Stawiszyn, ul. Piłsudskiego 13/obecnie Kaliska/ szewc, żonaty, 1 dziecko, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr w Dachau 6050, 17.09.1940 transport do Sachsenhausen, 13.12.1940 deportowany do Auschwitz.

25. Szczech Antoni, ur. 30.09.1889 Zbiersk/Vorwalde, zam. Stawiszyn, ul. Zamurna 19/ Mauerstrasse 19, młynarz, żonaty, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr w Dachau 6242, 05.06.1940 przewieziony do KL Mauthausen-Gusen. Już nigdy nie wrócił do swojej rodziny i młyna. Zamordowany 18.02.1941. Córka zamieszkała w Poznaniu.

Stawiszyn budynek dawnego młyna przy ul. Zamurnej15. Obok mieszkał młynarz Szczech.

W czasie II wojny światowej w tym budynku Niemcy utworzyli

obóz pracy przymusowej dla Żydów przywiezionych z Koźminka.

W obozie było ok.100 osób, więźniowie byli zmuszani do wykonywania prac

 melioracyjnych rzeczki Bawół. Obóz działał od lipca 1941 do stycznia 1942.

26. Wojciechowski Stanisław, ur. 17.11.1917, rzeźnik, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr w Dachau 6245, następnie obóz Neuengamme, później Buchenwald nr obozowy 45494.

Podczas tej akcji aresztowano też - nie ma ich na liście:

27. Nowak Walerian, ur. 15.12.1903 w Stawiszynie, rzeźnik, żonaty, 1 dziecko, aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau 26.04.1940, następnie 02.07.1941 do KL Buchenwald, zamordowany 31.08.1941. Rzeźników aresztowano, ponieważ chciano odciąć ludność od żywności.

28. Pilarski ur. 14.08.1914 nr jeńca w Dachau 7976, 26.061940 przeniesiony do KL Mauthausen-Gusen

Koźminek/Bornhagen, Weizenfelde/Tykadłów, Rajsko /Hohenacker

1.Didun Józef, ur. 11.01.1905 w Felsztynie, nauczyciel z Marianowa,  aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr w Dachau pod nr 6064, 05.06.1940 przewieziony do Mauthausen.

2.Gurowski Andrzej, ur. 16.11.1893, nauczyciel, kierownik szkoły, żonaty, 2 dzieci. Był prezesem Oddziału Gminnego Związku Strzeleckiego od 1937 (oddział Związku Strzeleckiego istniał w Koźminku od czerwca 1926). Aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr w Dachau 6251, zamordowany 08.08.1941 w Gusen.

3.Janik Józef, Smółki, kupiec, żonaty, 3 dzieci; brak informacji.

4.Jaśkiewicz Roman, ur. 09.07.1917, rzeźnik. Członek Związku Strzeleckiego, aresztowany 15.04.1940, 26.04.1940 deportowany do KL Dachau, nr w Dachau 6057, przeżył.

5. Kardyński Antoni, ur. 6.06.1897, duchowny katolicki, aresztowany 6.10.1941 i osadzony w obozie przejściowym Konstantynów, w Dachau od 30.X.1941, nr obozowy 28273, wyzwolony 29.06.1945. Po powrocie do kraju w 1946 r. ponownie proboszcz w Borkowie i jednocześnie administrator w Tykadłowie (1946-1948) oraz Kokaninie (1950), następnie proboszcz w Stawie koło Kalisza (1950-1968). Zmarł w 17 stycznia 1968, został pochowany na cmentarzu w Stawie koło Kalisza. 

6.Kidoń Michał [na liście: Kilon], ur. 30.07.1899 Gać, zam. Karolew, robotnik, żonaty, 3 dzieci,  aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr w Dachau 6041, 5.06.1940 przewieziony do Mauthausen, zm. 21.8.1941 w Hartheim.

7.Kmita Stanisław, Rajsko/Hohenacker, nauczyciel, żonaty, 3 dzieci; Cytat z listy proskrypcyjnej: aktywny członek partii rządowej i przed wojną wyrządził wiele szkód niemieckiemu narodowi, ma duży wpływ we wsi;  aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, zamordowany 31.VII.1941.

8. Kuczyński Józef, kupiec, brak informacji.

9. Piekielny [na liście Pikilny] Ignacy, urzędnik; brak informacji.

10.Szadkowski [na liście Szathowski] Józef, ur.18.III.1870, 1899-1902 doktorant (Rzym), proboszcz parafii Rajsko/Hohenacker, duchowny katolicki, w latach 1921-1933 proboszcz parafii Blizanów, aresztowany 06.10.1941 i osadzony w obozie przejściowym Konstantynów, transport do Dachau 30.10.1941, nr w Dachau 28479, zamordowany w centrum eutanazji 20.V.1942 w Hartheim.

11.Szypowski Antoni, ur.11.03.1894 w Warszawie, żonaty, 2 dzieci, nauczyciel Publicznej Szkoły Powszechnej w Tykadłowie pow. kaliski, Tykadłów/Weizenfelde; Cytat z listy proskrypcyjnej: obok duchownych należy do najważniejszych ludzi w mieście;  aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr w Dachau 6080, 5.VI.1940 przewieziony do KL Mauthausen; zamordowany w Auschwitz-Birkenau.

12.Wszendybski ? Wszędybył? [na liście: Wszyndybki] Antoni, Rajsko/Hohenacker, nauczyciel; brak informacji.

Aresztowano też (nie ma ich na liście):

Romuald Tyblewski, ur. 02.02.1896 w Kaliszu, kierownik Publicznej Szkoły Powszechnej w Rajsku pow. kaliski, woj. poznańskie, działacz społeczny w środowisku wiejskim, członek zarządu PSS "Społem" i Kasy Stefczyka. Aresztowany przez gestapo w kwietniu 1940 r. i osadzony w więzieniu w Kaliszu. W miesiąc później został wspólnie z grupą współwięźniów wywieziony do obozu koncentracyjnego w Dachau (nr oboz. 8232), od 21.06.940 r. w Mauthausen-Gusen (nr oboz. 5799), gdzie pracował ponad siły w kamieniołomach. Zginął 9 kwietnia 1941 r. (za: www.straty.pl)

Wszędybył Stefan, ur.12.10.1909 w Zastruże ( wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie konińskim,) praktyka sądowa (być może adwokat), zam. w Rajsku/Hohenacker;  aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr 6063 w KL Dachau, 05.06.1940 przewieziony do Kl Mauthausen-Gusen. Zamordowany 06.08.1942 w Gusen.

Gralak Jan, ur. 22.11.1911 w Popowie, zam. Rajsko,  aresztowany 15.04.1940, deportowany do KL Dachau w dniu 26.04.1940, nr 8237 w KL Dachau, 26.06.1940 przewieziony do Kl Mauthausen-Gusen. Zamordowany 06.09.1940 w Gusen.

Kwaśniewski Józef, ur. 18.03.1908 w Bremen, rolnik, zam. Emilianów, 06.05.1940 deportowany do Dachau, nr 8233 w KL Dachau, 26.06.1940 przewieziony do Kl Mauthausen-Gusen. Zamordowany 23.03.1941 w Gusen.

Gwóźdź Józef, ur. 01.03.1895 Janków, zam. Osuchów (wieś, położona w województwie wielkopolskim, w powiecie kaliskim, w gminie Koźminek), 06.05.1940 deportowany do Dachau, nr 8234 w KL Dachau, 26.06.1940 przewieziony do Kl Mauthausen-Gusen. Zamordowany 30.05.1941 w Gusen.

Matczak Józef, ur. 08.01.1911 Młyniska, zam. Młyniska, 06.05.1940 deportowany do Dachau, nr 8236 w KL Dachau, 26.06.1940 przewieziony do Kl Mauthausen-Gusen. 

Waldwasser/Mączniki

1. Zaleski Zygmunt, ur. 11.04.1906, s. Stanisława, rolnik; Cytat z listy proskrypcyjnej: członek partii rządowej, przemawiał na zebraniach; nr w Dachau 6283, wyzwolony w Dachau.

2. Żuberek Henryk, ur. 08.01.1917, krawiec, nr w Dachau 6093, wyzwolony w Dachau.

Lokalnych list proskrypcyjnych było więcej i były ciągle uzupełniane.

Uważam, że łatwo można by odtworzyć listę aresztowanych z Kalisza - w wyszukiwarce więźniów Dachau  przywiezionych tym samym transportem zarejestrowano ich od numeru 6300.

Tutaj wyszukiwarka jeńców:

https://stevemorse.org/dachau/dachau.html

Zresztą lista aresztowanych znajduje się w archiwum w Kaliszu, opracowałam te nazwiska 

Aresztowani z Kalisza, akcja Gestapo 15.04.1940. Obóz Dachau, Mauthausen Gusen, Sachsenhausen.

Czym były LISTY PROSKRYPCYJNE na których znalazły się nazwiska aż 4 mężczyzn z mojej najbliższej rodziny, w tym mojego dziadka Mariana Wiewiórkowskiego ?

   https://www.youtube.com/watch?v=e4qYKfk1BUM

---

Operacja „Tannenberg” i akcja „Inteligencja” – niemieckie czystki na ziemiach polskich

W okresie między wrześniem 1939 roku a wiosną 1940 roku Niemcy przeprowadzili operację „politycznego oczyszczania terenu”, oznaczoną kryptonimem „Tannenberg”. Stanowiła ona wstęp do kolejnej akcji — akcji „Inteligencja”.

Według założeń Reinharda Heydricha miała ona mieć charakter „nadzwyczaj radykalny” i polegać na likwidacji szerokich polskich kół kierowniczych, obejmującej tysiące osób.

Była to pierwsza przeprowadzona z tak wielkim rozmachem i determinacją planowa akcja eksterminacyjna w czasie II wojny światowej.

Wyrok na Polaków zapadł w wyniku współpracy aparatów terroru Niemiec i Rosji. Metody eksterminacji narodu polskiego były omawiane na licznych wspólnych konferencjach NKWD i Gestapo.

---

Konferencje Gestapo i NKWD

Pierwsza taka konferencja odbyła się już 27 września 1939 roku. Na spotkaniu tym Gestapo i NKWD wstępnie zadeklarowały wspólną walkę obu okupantów z polskim ruchem niepodległościowym oraz omówiły metody tłumienia go w zarodku.

Kolejna konferencja miała miejsce od 20 lutego do 2 marca 1940 roku w Zakopanem.

Delegacjom przewodniczyli — według niektórych autorów — Adolf Eichmann (wówczas kierujący referatem przesiedleń w RSHA – Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa Rzeszy) oraz Grigorij Litwinow (syn Maksima Litwinowa, byłego komisarza spraw zagranicznych, którego na tym stanowisku zastąpił Wiaczesław Mołotow).

Zdjęcia i protokoły z zakopiańskiej konferencji zostały upublicznione po raz pierwszy przez rosyjską historyk w „Moskowskich Nowostiach” (nr 13 z 1990 roku). Niestety dalszy proces ujawniania dokumentów dotyczących tych wydarzeń został przerwany.

---

Rada Obrony Generalnego Gubernatorstwa – Warszawa, 2 marca 1940

2 marca 1940 roku w Warszawie odbyło się zebranie tzw. Rady Obrony Generalnego Gubernatorstwa. W spotkaniu uczestniczyli m.in. Hans Frank – generalny gubernator okupowanych ziem polskich.

Frank stwierdził wówczas, że obrona Rzeszy wymaga twardego trzymania w ryzach podbitego narodu, a zwłaszcza rodzących się organizacji podziemnych. Oświadczył:

„Żyjemy w czasie wojny, żyjemy również w stanie niesłychanie ciężkiego konfliktu z fanatycznym narodem, który poprzysiągł nam śmierć”.

W dalszej części swojego wystąpienia generalny gubernator wskazał, że zasadniczym warunkiem zachowania kontroli nad okupowaną Polską będzie kontrolowanie lub eliminacja trzech sfer: inteligencji, Kościoła i tzw. aktywnej polskości.

---

Skala eksterminacji – akcja „Intelligenzaktion”

Akcja Intelligenzaktion pochłonęła około 100 tysięcy ofiar – przedstawicieli polskich elit. Niemcy byli do tych działań perfekcyjnie przygotowani.

Już 12 września 1939 roku do Poznania przybyła 6. grupa Einsatzgruppe. Jej funkcjonariusze w ramach różnych operacji wymordowali do końca 1939 roku w Wielkopolsce około 10 tysięcy Polaków.

---

Listy proskrypcyjne – Sonderfahndungsbuch Polen

Aresztowania dokonywano na podstawie imiennych list proskrypcyjnych, tzw. Sonderfahndungsbuch Polen („listy wrogów Rzeszy”), zawierających nazwiska osób należących do elity kulturalnej, politycznej i społecznej Polski.

Listy te zostały sporządzone przed wybuchem wojny w 1939 roku przez współpracujących z niemieckim wywiadem członków mniejszości niemieckiej w Polsce. Przygotowano je na polecenie Reinharda Heydricha przez kontrwywiad służby bezpieczeństwa SS, tzw. Sicherheitsdienst w Berlinie.

Wydrukowane w formie książki w lipcu 1939 roku w Berlinie przez centralę policji bezpieczeństwa i SD, listy stały się podstawą do aresztowań oraz rozstrzeliwań w masowych egzekucjach.

W ramach tej akcji Niemcy zamordowali co najmniej 100 000 Polaków. Z tej liczby blisko 50 000 stanowili przedstawiciele „polskiej warstwy przywódczej”.

Wielu z aresztowanych trafiło także do niemieckich obozów koncentracyjnych, gdzie przeżył tylko znikomy procent osadzonych. Szczególną rolę w tym procederze pełnił obóz w Gusen, nazywany Vernichtungslager für die polnischen Intelligenz – „obóz zagłady dla polskiej inteligencji”, w którym w 1940 roku 97% więźniów stanowili Polacy.

---

Listy lokalne i ich badania

Oprócz listy głównej powstało wiele list lokalnych.

Listę tę przekazałam do zbadania Instytutowi Pamięci Narodowej w Poznaniu oraz dr Grzegorzowi Bębnikowi z IPN Katowice, który jest autorem artykułów na temat list, między innymi listy katowickiej.

Polecam artykuł dr Grzegorza Bębnika pt. Sonderfahndungsbuch Polen. Specjalna księga gończa dla Polski.

Szacuje się, że 90% Polaków, którzy znaleźli się na tych listach, zostało zamordowanych lub trafiło na ich podstawie do obozów koncentracyjnych już w pierwszych latach okupacji niemieckiej.

---

Charakterystyka osób na listach

Wszyscy, którzy znaleźli się na listach, zostali scharakteryzowani jako „fanatyczni Polacy”. Co to oznacza?

Byli to ludzie, którzy mieli wrogi stosunek do nazistowskiej ideologii lub zostali uznani przez hitlerowskiego okupanta za zagrażających przyszłej „Wielkiej Rzeszy Niemieckiej”.

---

Eliminacja polskiego podziemia

Celem było wyeliminowanie działalności podziemia na okupowanym terenie oraz liderów ruchu oporu.

Kto był mordowany?

Były to elity centralne i lokalne — kadra uniwersytecka, ziemianie, księża, weterani powstań, ale również miejscowy sołtys wsi, człowiek, który służył gdzieś w wojsku, poznał obce kraje, gdzieś był, coś widział i był dla miejscowych autorytetem.

„Siadano, tak jak w restauracji mojego pradziadka Szalińskiego, w długie jesienne lub zimowe wieczory. Zbierało się towarzystwo, sąsiedzi, i on tłumaczył: są takie orientacje, takie partie, to będzie dla nas dobre. To dla nas będzie niedobre. Temu człowiekowi ufano, to on był autorytetem”.

---

Źródła i literatura

Cytat pochodzi z wykładu L. Żebrowskiego, dostępnego na YouTube pod linkiem:
Ciekawy wykład L. Żebrowskiego na temat mordu na polskich elitach, kto do tych elit był zaliczany i jak starannie wyselekcjonowano 80 tys. Polaków na tę listę.

Lisków

Lista proskrypcyjna dla Liskowa nazwanego przez Niemców Schöndorf
 Nazwiska liskowian: Sprusiński, Niewiadomski, Szewczyk, Rudecki

Kolejne nazwiska liskowian: Plesznier, Gurski, Szewczyk, Pyrek, Rakowski, Tomczak, Woźniak.

Lisków

Strona 3

• Wojciechowski Zygmunt nauczyciel (przekręcone nazwisko). 
•  Mellerowicz Bolesław (Żychów). O adwokacie Bolesławie Mellerowiczu TUTAJ.

Bornhagen - Koźminek

 Jaśkiewicz, Gurowski, Kuczyński, Pikilny (prawdopodobnie Piekielny?)

Aresztowani z Koźminka /od roku 1939 do 1943 Bornhagen a następnie od 1943 do 1945 Bornhag

Stanisław Musiałowicz(ur.11.02.1914), urzędnik w Stawie/Teichen.
Zamordowany w Gusen na bloku V w dn. 25.01. 1941.

Kolejna strona: Marianów. Z Marianowa ( w gminie Koźminek) nauczyciel Diton?Dilon Józef, którego scharakteryzowano następująco:  od dawna przeciwnik niemieckości i do dzisiaj się nie zmienił. Istnieje podejrzenie, że odbywa tajne zebrania i niepokoi ludność nieprawdziwymi plotkami.

Lista proskrypcyjna Iwanowice - Feldenrode, Morawki, Staw-Teichen

Pojawia się nazwisko S.Musiałowicz, o którym na liście napisano "fanatyczny Polak, który nie boi się w widoczny sposób prezentować swojej nienawiści wobec wszystkiego, co niemieckie. Podburza potajemnie przeciwko niemieckości i jest przeszkodą w procesie tworzenia", czyli innymi słowy wykazywał wrogi stosunek do nazistowskiej ideologii i został uznany przez hitlerowskiego okupanta za zagrażających przyszłej „Wielkiej Rzeszy Niemieckiej”

Odnalazłam rodzinę ST. Musiałowicza, wnuczka mieszka w Kaliszu, zamieszczam w takim razie skan księgi przyjęć Dachau. Nasi dziadkowie przyjechali w tym samym dniu, tym samym transportem.

Stanisław Musiałowicz zarejestrowany w Dachau pod numerem 6260

lista proskrypcyjna z nazwiskami ze wsi  Marianów, Karolew

A tutaj cala strona księgi

Dachau Entry Registers1940April19-April-1940 Page 21

S.Musiałowicz w księdze przyjęć do Dachau nr 6260

      IWANOWICE / FELDENRODE

IWANOWICE  / FELDENRODE

Feldenrode-Iwanowice

OPATÓWEK / SPATENFELDE

Lista proskrypcyjna Opatówek. Nazwiska: Nowicki Stefan. Sieradzan Kazimierz

Opatówek. Lista do aresztowania. Nazwiska: Szaliński Bolesław, Wiewiórkowski Aleksander, Olkiewicz Piotr, Jabłkowski Jan.

Na liście proskrypcyjnej tak opisano drugiego męża mojej prababci - Szalińskiego: "członek ówczesnej partii rządowej znany całej okolicy  jak fanatyczny Polak, nienawidzący Niemców. Z racji swojego zatrudnienia jako restaurator obcuje codziennie z dużym kręgiem ludności. Istnieje możliwość, ze udziela się w sposób wrogi dla państwa niemieckiego".

CHOCZ / PETERESHAGEN 

Petershagen-Chocz, Erlenhof-Olesiec Nowy

I jedna osoba z Józefowa. Nazwisko Dropik Aleksander, mający 4 dzieci. Rolnik.
I cały czas to samo:" Tutaj chodzi o najbardziej fanatycznego i niebezpiecznego Polaka we wsi. Przez swoje nienawistne przemowy, sabotuje naszą pracę rozbudowy (państwa niemieckiego-przyp.autorki) i bez względu na liczne potomstwo i pozycję gospodarczą oraz gospodarczy status musi być koniecznie usunięty" Odlazłam Go na liście przyjęć do Dachau numer
6259.

Lista proskrypcyjna przygotowana przez mniejszość niemiecką w celu likwidacji polskich patriotów. Józefów. Nazwiska Dropik Aleksander z  Józefowa , Urbański Roman. Chocz (przemianowany na Petershagen) 4 września 1939 r.

Kolejne nazwisko z Józefowa: Hojak Stefan.

Lista z nazwiskami z Cekowa. Nazwiska: Durski Józef, Waszak Józef, Waszak Józef - obaj z Kosmowa. Szostak Józef- Carzemka?Na następnej karcie ponownie pojawia się ta przekręcona nazwa jako Cazemka, Paitrzok ? ( prawdopodobnie Pietrzak) Józef- Fasanenteich-Mycielin

Ceków, 1943–1945 Treuensiegen. Fasanenteich - Mycielin. Lista do wyaresztowania. II wojna.

Nazwiska z Blizanowa-Schrammhausen.

Odnalazłam rodzinę pana Pakulskiego z Blizanowa (na liście poniżej) oraz  rodzinę Bachockich z Jastrzębnik koło Kalisza, Na liście proskrypcyjnej znaleźli się: Stefan Bachocki, lat 55; jego syn Jan Bachocki lat 19 oraz nauczyciel Jan Gajda. Polecam mój artykuł Jan Bachocki z Jastrzębnik i Władysław Pakulski z Jankowa, ofiary Akcji Inteligencja - Zapal Znicz Pamięci

Blizanow, Schrammhausen

I dalej Blizanów. Nazwiska: Choroszynski Tadeusz, Ruczyński Roman. Piskory: Fitz Józef

Blizanów. Nazwiska: Choroszynski Tadeusz, Ruczyński Roman. Piskory: Fitz Józef

Na liście poniżej:
Schrammhausen-Blizanów, nazwisko: Wrzesiński Józef -nauczyciel,Jabłoński-nauczyciel
Freienhalde- Piątek Wielki, nazwisko: Kuczyński Klemens
Lipe-Michalski Józef
Nazwisko "Racieszewski" zapisano błędnie. Na liście przyjęć do Dachau zapisano poprawnie "Raciszewski Roman"

Nazwisko "Racieszewski" zapisano błędnie. Na liście przyjęć do Dachau zapisano poprawnie "Raciszewski Roman"
Klemens Kuczyński-duchowny.

Freienhalde - Piatek Wielki (1943-45)) gm. Stawiszyn, pow. kaliski, wielkopolskie,
Schrammhausen-Blizanów, Lipe, Freienhalde-
Piątek Wielki

nazwisko nr 107 przekręcone z Wołoszyński na "Woszynski" w transporcie z 26 .06.1940 w księdze przyjęć Dachau numer 6068

Stawiszyn

Na liście odnajdujemy aż 26 osób ze Stawiszyna. Mój artykuł na ten temat burmistrza Stawiszyna Henryka Łowickiego: Henryk Łowicki 1889 - 1941, burmistrz Stawiszyna, ofiara Akcji Inteligencja, zamordowany w Mauthausen-Gusen. Na liście proskrypcyjnej Niemcy napisali o nim:

"Z racji pełnionej funkcji jako były burmistrz zasłużył się bardzo w polonizowaniu tego terenu. Bardzo zaangażowany politycznie. Jego jątrząca propaganda przeciwko wszystkiemu, co niemieckie jest tu jeszcze w pamięci. Według jego wypowiedzi oczekuje, że wkrótce znów będzie polskim burmistrzem. Ponieważ ciągle jeszcze może wywierać negatywny wpływ na polską ludność musi być traktowany jako podejrzany"

Oprócz burmistrza Henryka Łowickiego nauczyciele: Bronisław Bryński, Franciszek Bik, Władysław Kulas, Stanisław Herman, urzędnicy gminni jak Józef Krzewski i Józef Danielczyk, Władysław Krokorski, radny Franciszek Kostera, aptekarz Adam Kobza, właściciel drogerii Józef Napruszewski, działacze społeczni, rzemieślnicy: Konstanty Grala, członkowie straży pożarnej, Związku Strzeleckiego, weterani wojny, posiadacze ziemscy: Franciszek Boncler i Kazimierz Janiszewski, kupcy: Zygmunt Konieczko, Tomasz Kołodziejczak, przemysłowcy.

Dzięki regionaliście-  panu Jerzemu Widerskiemu odnalazłam rodzinę Konstantego Grali. Artkuł tutaj; 

Konstanty Grala, więzień Dachau numer 6243, ofiara "Akcji Inteligencja", Stawiszyn

Wszyscy umieszczeni na liście pojechali do Dachau, a później większość z nich do Mauthausen Gusen, jednego z najstraszliwszych obozów koncentracyjnych, katowni polskiej inteligencji, drugiego Katynia i już nigdy stamtąd nie wrócili. Czym był obóz Gusen tutaj.

Stawiszyn

Stawiszyn, Vorwalde - Zbiersk

Schwarzau - Błaszki

Z czasem przetłumaczę wszystkie charakterystyki, porażające są te dossier przy każdym nazwisku. Wskazujące na doskonałą infiltrację i rozpracowanie środowiska działaczy społecznych, kulturalnych i politycznych współpracujących z księdzem Blizińskim.
Nazwiska, imiona, zawód, liczba dzieci. A za każdym nazwiskiem dramat rodzin, osieroconych dzieci i wdów pozostałych bez środków do życia.
Większość aresztowanych z tej listy pojechali jednym transportem do Dachau 26.04.1940r . .
Wskazuje na to księga przyjęć do Dachau.

Proszę kliknąć, aby powiększyć. Nazwiska Wiewiórkowski Marian, Aleksander, Tomaszewski nr 47, Piekarski nr 52, Żuberek. Taczała Andreas 128 z list proskrypcyjnych powyżej itd

I kolejna strona księgi przyjęć do Dachau z nazwiskami z Błaszek: Szarras Tadeusz

I kolejna strona księgi przyjęć do Dachau z nazwiskami z Błaszek: Szarras Tadeusz, Rakowski Anton - nauczyciel z Zakrzyna, Dropik z Józefowa - 5 dzieci

Był jeszcze transport 26 czerwca 1940 roku

z nazwiskiem Lipowski Marian z listy proskrypcyjnej oraz Baranowski z Vogelsang/zalesie ur 1911 w Opatówku, Górski Edward z Liskowa nr w Dachau 6061, księgowy; Tworo Józef Morawki.

I 15.08.1940
Klemens Mieszkowski listonosz z Kamienia

Post powiązany: http://historiawsepii.blogspot.com/2017/10/liskow-1937.html

Na koniec skany z księgi przyjęć Dachau aresztowanych  z Kalisza i przywiezionych w tym samym dniu, tym samym transportem. Nie posiadam listy proskrypcyjnej dla Kalisza.

Dachau Entry Registers 1940 April 19-April-1940 Page 84

Inny post na ten temat : https://historiawsepii.blogspot.com/2017/10/listy-proskrypcyjne-opatowek.html


  autor:  Dominika Pawlikowska

^[1]Eugeniusz Guz, Winni szukają winnych, 1984, s. 232-233, ​ISBN 83-216-0351-3​.

^[2]Julitta Mikulska Bernaś, Franciszek Bernaś, V kolumna, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1977.
Dariusz Kaliński Bilans krzywd , Instytut Wydawniczy Znak, 2018

Powrót do strony głównej

Posty powiązane:

Rodzina Wiewiórkowskich

A było to tak... Konrad Wuensche

Zygmunt Wiewiórkowski